SHANKA SAMADHAN

दासबोधाचा सारांश

2011-09-21T07:34:00.000-07:00

दासबोधाच्या तत्वज्ञानाचा सारांश काय ?

२०-१० हा अखेरचा समास ‘दासबोध ‘या ग्रंथाचा सारांश आहे .यात प्रथम एकटे एक असलेले

परब्रह्म कसे आहे याचे वर्णन आहे .

धरुं जाता धरता न ये | टाकू जाता टाकता न ये | जेथे तेथे आहेच आहे | परब्रह्म ते ||

२०-१०-१ ||

जिकडे तिकडे जेथे तेथे | विन्मुख होता सन्मुख होते | सन्मुख पण चुकेना ते | कांही केल्या ||

२०-१०-२ ||

परब्रह्म धरावे म्हटले तर धरता येत नाही .टाकावे म्हटले तर टाकता येत नाही .ते परब्रह्म

सर्वत्र आहेच आहे .कोणत्याही दिशेला आपण वळलो तरी ते समोर आहेच .जसे एखादा बसलेला माणूस उठून गेला ,तर तेथे आकाश असतेच .कोणत्याही दिशेला तोंड वळवले तर आकाश तोंडा

समोर असतेच .माध्यान्हीचा सूर्य जसा सर्वांच्या माथ्यावर असतो तसे सर्वांच्या डोक्यावर आकाश असते .पण सूर्याचा दृष्टांत परब्र्ह्मासाठीलागू पडत नाही .कारण सूर्य एकदेशी आहे तर ब्रह्म सर्वदेशी आहे .

परब्रह्म पोकळ घनदाट | ब्रह्म सेवटाचा सेवट | ज्यासी त्यासी ब्रह्म नीट | सर्वकाळ || २०-१०-१०||

परब्रह्म पोकळ म्हणजे रिकामे आहे .पान्ते दाट भरलेले आहे .ब्रह्म पोकळ आहे म्हणजे त्याच्या खेरीज अन्य वस्तूच नाही म्हणून्ते भरलेले आहे .सगळ्यांचा शेवट ब्रह्मातच होतो .

दृश्या सबाहे अंतरी | ब्रह्म दाटले ब्रह्मांडोदरी | आरे त्या विमळाची सरी | कोणास द्यावी ||

२०-१०-११ ||

वैकुंठ कैलास स्वर्गलोकी | ईंद्रलोक चौदा लोकी | पन्नगादीक पातळ लोकी | तेथेची आहे ||

२०-१०-१२ ||

कासी पासून रामेश्वर | आवघे दाटले अपार | परता परता पारावार | त्यास नाही || २०-१०-१३ ||

या ब्रह्मांडाच्या उदरात गच्च पणे भरलेले ब्रह्म दृश्याच्या आत बाहेर व्यापून आहे .त्या निर्मळ ब्रह्माची सर् कोणाला येत नाही .वैकुंठ ,कैलास ,स्वर्गलोक ,इहलोक ,परलोक ,ईंद्रलोक ,चौदालोक ,महासर्पाचे पाताळ लोक या सर्वांना ब्रह्म व्यापून आहे .काशीपासून रामेश्वर पर्यंत सगळीकडे ब्रह्म अपार व्यापून आहे .ते एकटे ,एकमेव ,अद्वितीय आहे ,

परब्रह्म सर्वांना व्यापून आहे ,सगळ्यांना स्पर्श करणारे आहे .ते पावसाने भिजत नाही .चिखलाने माखले जात नाही .पुराबरोबर वाहून जात नाही .ते सर्व दिशांना एकाच वेळी असते .

परब्रह्माने जणू काही आकाशाचा डोह केला आहे .त्या डोहातील पाणी उचंबळत नाही ,त्याची कल्पना करता येत नाही ,अशा अफाट विस्ताराने हा डोह पसरला असल्या सारखे वाटते .

संत साधूमहानुभावा | देव दानव मानवा | ब्रह्म सकळांसी विसावा | विश्रांतीठाव || २०-१०-१९ ||

संत साधू महात्मे देव दानव मानव या सगळ्यांच्या विश्रांतीचे स्थान परब्रह्मच आहे .ते अनंत ,अमर्याद आहे .ते स्थूल नाही ,सूक्ष्म नाही ,या विश्वातील कोणत्याही गोष्टी सारखे नाही ,की ज्याची उपमा परब्रह्माला देता येईल .पिंड ब्रह्मांड दोन्ही भासरूप आहेत .त्यांचा निरास झाला की ब्रह्म निराभास होते .

या सर्व व्यापक अनंत ब्रह्माला ओळखण्याचा उपाय समर्थ सांगतात .

ब्रह्मासी शब्दचि लागेना | कल्पना कल्पू शकेना | कल्पनेतीत निरंजना | विवेके वोळखावे ||

२०-१०-२४ ||

शुध्द सार श्रवण | शुध्द प्रत्ययाचे ज्ञान | विज्ञानी पावता उन्मन | सहजचि होते ||२०-१०-२५ ||

शब्द ब्रह्मापर्यंत पोहोचू शकत नाही .मानवी मन ब्रह्माची कल्पना करू शकत नाही .अशा या कल्पनातीत निरंजन स्वरूपाला विवेकाने ओळखायला हवे असे समर्थ सांगतात .त्यासाठी श्रवण व मनन करायला हवे .मग ब्रह्म स्वरूप ओळखता येते .जन्म सार्थकी लागतो .संपूर्ण समाधान होते .

श्रवण व मनन करून स्वानुभव घेतला की ज्ञानाचे विज्ञान होते .उन्मनी अवस्था प्राप्त होते .उन्मनी अवस्था प्राप्त झाली की साधनेचे फळ मिळते .संसार सफल होतो .निश्चळ व निर्गुण परब्रह्म अंतर्यामी स्थिर होते .साधना विराम पावते

या दृश्य विश्वाचे स्वप्न पाहणारा जीव आत्मज्ञानाच्या जागेपणात आल्यावर दृश्यभास विसरतो .अनिर्वचनीय परब्रह्माच्या ठिकाणी स्थिर होतो .जन्म मृत्यू शून्यवत होतो .साधक अमृत पदाला पोहोचतो ..शेवटी समर्थ सांगतात की दासबोध म्हणजे भगवंताची वाणी आहे .तोच खरा ग्रंथकर्ता आहे .

हा प्रकल्प सद्गुरू श्री समर्थ रामदास स्वामींच्या चरणी अर्पण !

देवाचे स्वरुप

2011-09-21T07:31:00.000-07:00

देवाचे स्वरूप कसे असते ? देवदर्शन करून घेण्याचा उपाय कोणता ?

श्रोते समर्थांना विचारतात ,’महाराज देवाचे स्वरूप कसे असते ? ‘ते कृपा करून सांगा .

समर्थ सांगायला सुरुवात करतात .

विचार पाहता तगेना | त्यास देव ऐसे म्हणवेना | परंतु जन राहवेना | काये करावे || २०-९-८ ||

विचाराने परीक्षण केले तर जे शाश्वत पणे टिकत नाही तो देव नाही .म्हणून

मृत्तिका पूजन करावे | आणि सवेचि विसर्जावे | हे मानावे स्वभावे | अंत:करणासी || २०-९-१ ||

देव पूजावा आणि टाकावा | हे प्रशस्त न वटे जीवा | याचा विचार पहावा | अंतर्यामी || २०-९-२

देव करिजे ऐसा नाही | देव टाकिजे ऐसा नाही | म्हणोनि याचा अर्थ | विचार पाहावा || २०-९-३

देव नाना शरीरे धरितो | धरुनी मागुती सोडितो | तरी तो देव कैसा आहे तो | विवेके वोळखावा

||२०-९-४ ||

मातीचा देव आणून त्याची पूजा करायची ,त्याचे विसर्जन करायचे हे मनाला पटत नाही .ज्या

देवाची पूजा करायची त्याला टाकून द्यायचे हे मनाला पटत नाही .कारण देव बनवता

येण्यासारखा नाही .तो टाकून देता येईल असाही नाही .देह धारण करणारा ,आणि सोडणारा

नाही .मग देव कसा आहे ते विवेकाने ओळखायला हवे .

देवदर्शन कसे करावे ?

देवदर्शन कसे करावे हे सांगताना श्रीसमर्थ म्हणतात :

खोटे ते खोटेची खोटे | खं-यासी तगेनात वालटे | मन अधोमुख उफराटे | केले पाहिजे || २०-९-

१७ ||

अध्यात्मश्रवण करित जावे | म्हणिजे सकळ काही फावे | नाना प्रकारीचे गोवे | तुटोनी जाते ||

२०-९-१८ ||

सुत गुंतले ते उकलावे | तैसे मन उगवावे | मानत मानत घालावे | मुळाकडे || २०-९-१९ ||

सकळ काही कालवले | त्या सकळाचे सकळ जाले | शरीरी विभागले | सकळ काही || २०-९-२०

काय ते येथेचि पहावे | कैसे ते येथेचि शोधावे | सूक्ष्माची चौदा नावे | येथेचि समजावी || २०-

९-२१ ||

जे खोटे आहे ,मिथ्या आहे ,अशाश्वत आहे ,ते खोटेच आहे .जे खरे आहे ,शाश्वत ,अनादी आहे

अनंत आहे ,सत्य आहे ,ते खरेच रहाते .त्याच्यासमोर खोटे टिकत नाही .माणसाचे मन

खोट्यामध्ये दृश्यामध्ये गुंतलेले असते .ते मन दृश्यातून काढून सत्यात ,शाश्वतात गुंतवावे

लागते बहिर्मुख असलेल्या मनाला अंतर्मुख बनवावे लागते . बहिर्मुख म्हणजे दृश्याकडे

धावणा-या मनाला अंतर्मुख बनवायला हवे .म्हणजे आपल्या अंतरात्म्याकडे ,चैतन्याकडे

वळवायला हवे .अंतरात्म्याचा शोध घ्यायला हवा .त्यासाठी श्रवण ,मनन करायला हवे . सुताचा

गुंता जसा आपण उकलतो तसा मनाचा गुंता उकलायला हवा .मनाला हळू हळू मायेच्या

पसा-या बाहेर काढायला हवे .प्रपंच ,मुलेबाळे ,संपत्ती ,स्थावर ,यात गुंतून न पडता ,हळू हळू

त्यांच्यात राहून अलिप्तपणे वागायला शिकायला हवे .

आपला स्थूळ देह ,सूक्ष्म देह कोणत्या तत्वांचा बनला आहे ,ती तत्वे शाश्वत आहेत हे बघताना

त्यांचा निरास करता आला पाहिजे . ब्रह्मांड ज्या पंचमहाभूतांचे व त्रिगुणांचे मिश्रण आहे ,त्याच

मिश्रणाने आपला देहही बनला आहे .त्या मिश्रणात कोणती तत्वे आहेत ,ज्या तत्वांनी आपले

शरीर बनलेले आहे ते ओळखायला हवे .

पृथ्वी ,आप ,तेज ,वायू ,आकाश ह्या पंचभूतांनी व सत्व ,रज तम या त्रिगुणांनी अष्टधा प्रकृती

बनली आहे .ही अष्टधा प्रकृती आपल्या देहातही कशी सामावलेली आहे ,ते ओळखायला हवे .

आपल्या देहात पंचभूतांचे सबंधित असलेले विषय आढळतात .

पृथ्वी तत्व : हाडे ,मांस ,त्वचा ,नाडी ,रोम

आप तत्व : रेत ,रक्त ,लाळ ,मूत्र ,घाम

तेज तत्व : भूक ,तहान ,आळस ,झोप ,मैथून

वायू तत्व : चळण ,वळण ,प्रसारण ,निरोध ,आकुंचन ,

आकाश तत्व : काम ,क्रोध ,शोक ,मोह ,भय

या विषयांनी आपल्या देहात पंचमहाभूते आढळतात .आपल्या शरीरात सत्व ,रज ,तम या

त्रिगुणांचे वास्तव्य असते ,पण या त्रिगुणांपैकी एक गुण प्राबल्य दाखवतो .म्हणजे पंचमहाभूते

व त्रिगुण आपल्या शरीरात असतातच .पण ही सगळी तत्वे अशाश्वत व नाशिवंत असतात .

स्थूळ देहाची २५ तत्वे असतात .

भूतपंचक : आकाश ,वायू ,तेज , आप ,पृथ्वी

विषयपंचक : शब्द ,स्पर्श ,रूप ,रस ,गंध

अंत:करण पंचक : अंत:करण ,मन ,बुद्धी ,चित्त ,अहंकार

प्राणपंचक : व्यान ,उदान ,समान ,अपान ,प्राण

पंचकर्मेंद्रिय : वाणी ,हात ,पाय ,जननेंद्रिय ,गुद

पंचज्ञानेंद्रिय : कान ,नाक ,त्वचा ,डोळे ,जीभ

या सर्व तत्वांकडे विवेकाने पाहिले तर कळते की ही सारी तत्वे नाशिवंत आहेत .अशाश्वत

आहेत .

स्थूल देहाची २५ तत्वे ,सूक्ष्म देहाची २५ तत्वे ,पंचमहाभूतांचे २५ विषय ,या सर्वांचा विचार केला

तर ही सर्व तत्वे मिथ्या ,अशाश्वत आहेत .म्हणजेच ही तत्वे मिळून बनलेला माझा देह

अशाश्वत आहे .

आता मूळमायेचे चौदा संकेत आपल्या देहात कसे आहेत ते बघायला समर्थ सांगतात .

मूळमाया संकल्परूप आहे .मनही संकल्प विकल्पांचे बनलेले आहे .म्हणजे मूळमाया मनाच्या

रूपाने आपल्या देहात आहे .

चैतन्य जे ब्रह्मांड चालवते ,तेच आपला देहही चालवते .म्हणजे संकल्प ,चैतन्य ,व अंत:करण

तीनही आपल्या शरीरात आहेत .

ज्या अवस्थेत गुण समान असतात ,त्याला गुणसाम्य म्हणतात .अष्टधा प्रकृती निर्माण होण्या

पूर्वी त्रिगुण समान होते .ती गुणसाम्य अवस्था असते .अशी गुणसाम्य अवस्था सूक्ष्म असते व

ती फक्त सिद्ध पुरुषच जाणू शकतो .

द्विधा दिसते शरीर | वामांग दक्षिणांग विचार | तोचि अर्धनारीनटेश्वर | पिंडी वोळखावा ||

२०-९-२५ ||

तोचि प्रकृतीपुरुष जाणिजे | शिवशक्ती वोळखिजे | षडगुणैश्वर बोलिजे | तया कर्दमासी ||

२०-९-२६ ||

आपल्या शरीराला डावा व उजवा असे दोन भाग आहेत .पण ते एकरूप आहेत .तेच आपल्या

पिंडात अर्धनारीनटेश्वर आहेत .अर्धनारी नटेश्वर तोच पिंडातला प्रकृती पुरुष आहे .तोच

शिवशक्ती आहे .तोच षड्गुनैश्वर आहे .आपल्या पिंडात असणारे त्रिगुण गुप्त रुपाने वास करत

असतात .तेच महत्तत्व असते .

अर्धमात्रा ,शुध्द तत्व ,गुणक्षोभिणी ही एकाच मूळ तत्वांची नावे आहेत .

मन ,माया ,जीव या तीनही या शरीराचा स्वभाव आहे . अशा प्रकारे मूळमायेच्या १४ नावांचा

संकेत आपल्या शरीरातच पहायला मिळतो .

पिंड पडता अवघेचि जाते | परंतु परब्रह्म राहाते | शाश्वत समजोन मग ते | दृढ धरावे ||

२०-९-३० ||

पिंड पडला की सगळे जाते .पण परब्रह्म तेव्हडे रहाते .ते शाश्वत आहे ,असे समजून घट्ट धरून

ठेवावे .आणि देवदर्शन करून घ्यावे .असे श्री समर्थ सांगतात .

आवाहन आणि विसर्जन

2011-09-21T07:29:00.000-07:00

आवाहन आणि विसर्जन म्हणजे काय ?

आवाहन आणि विसर्जन | हेची भजनाचे लक्षण | सकळ जाणती सज्जन | मी काय सांगो ||

२०-८-३० ||

पूजेसाठी देवाला बोलावणे हे आवाहन ,व पूजा झाल्यावर देवाला स्वस्थानी पोचवणे हे विसर्जन

साधकावस्थेत दृश्य विश्वाच्या प्रत्येक घटनेच्या अंतर्यामी अंतरात्म्याचे अस्तित्व पहाणे हे

आवाहन .निरंजन परब्रह्म हे अंतरात्म्याचे स्वस्थान आहे .दृश्य विश्वात सर्व ठिकाणी

अंतरात्म्याचा महिमा पाहतां आल्यावर तेथून निर्विकार निरंजन केवळ दृश्यरहित परब्रह्मा पर्यंत

पोहोचणे हे अंतरात्म्याचे विसर्जन आहे .

दृश्य विश्वाच्या प्रत्येक घटनेच्या अंतर्यामी अंतरात्मा बघायचा म्हणजे काय असा प्रश्न पडतो .

घरापासून सुरुवात करू .स्वच्छ सुंदर घर ,नीटनेटक्या वस्तू ,मंगल सुंदर वातावरण ,तेथे

परमेश्वरी वास आहे असे जाणवणे ,घराबाहेर छानशी रांगोळी ,स्वच्छ परिसर ,प्रसन्न वातावरण

पाहून आनंदी होणे म्हणजे अंतरात्म्याला पाहणे आहे .

हिरवीगार वनश्री ,फळांनी लगडलेले वृक्ष ,सुंदर आकर्षक रंगाचे फुलांचे ताटवे पाहून आनंद

घेताना परमेश्वराला आठवणे म्हणजे अंतरात्म्याला पहाणे .दुथडी भरून वाहणारी नदी

,कोसळणारा पांढरा शुभ्र धबधबा, धबधब्याच्या पाण्याचा खळखळाट ,बघून ईश्वरी शक्तीचा

प्रत्यय घेणे म्हणजे अंतरात्मा पाहणे .

भूकंप ,सुनामी ,पूर यांसारखे निसर्गाचे रौद्र रूप बघून ईश्वराची किमया कशी आहे याचा प्रत्यय

घेताना ईश्वराची आठवण होणे म्हणजे अंतरात्मा आठवणे .निसर्गातील असंख्य प्राणी ,वनस्पती

,त्यांचे गुण दोष पाहून ईश्वराने केलेल्या किमयेचा प्रत्यय घेणे म्हणजे अंतरात्म्याला बघणे

.निसर्गात आढळलेली कोणतीही भव्य दिव्य गोष्ट पाहून मन आश्चर्य चकित होऊन ईश्वराची

आठवण होणे म्हणजे अंतरात्मा पहाणे .

अशाच रीतीने सर्वत्र अंतरात्मा पहात असताना कोणतीही कामना ,कल्पाना वासना न उरता ,जे

जे काही घडते ,ते अंतरात्म्या मुळे असा दृढ निश्चय होऊन शेवटी सर्वत्र परब्रह्म परमात्मा

ब्भारून राहिला आहे अशी खात्री होते .हे दृश्य विश्व मिथ्या आहे हे ,हे खरे नाही अशीही खात्री

होते .मग दृश्य विश्व नाहीशी होते आणि परब्रह्माची भेटी होते .मग माझे मी पण उरत नाही .

मीपणा संपतो तेव्हा परब्रह्माची भेटी तर होतेच पण त्यालाच विसर्जन असे ही म्हणतात

शरीरा सारिखे यंत्र दुसरे नाही

2011-09-21T07:25:00.000-07:00

||शरीरासारिखे यंत्र |दुसरे नाही ||

ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेल्या प्रपंच वृक्ष खूप वाढला .प्रपंचवृक्षाला अनेक रसाळ फळे लागली .त्या

फळांची गोडी चाखण्यासाठी अनेक प्रकारची शरीरे निर्माण झाली .त्यातले सर्वात उत्तम शरीर

मानवाचे निर्माण झाले .करण या शरीरात इतर प्राण्यांपेक्षा जाणीवेचे प्रमाण सर्वात अधिक आहे

सर्व प्राण्यांना बघायला डोळे ,ऐकायला कान चाखायला जीभ ,स्पर्श कळण्यासाठी त्वचा ,हुंगण्या

साठी नाक असते .पण सर्व प्राण्यांमध्ये ,मानव देहाने या पंचेंद्रीयांनी मिळणा-या ज्ञानाचा

उपयोग इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त करून घेता येतो .मानवाने अनेक औषधी वनस्पती शोधून

काढल्या .मानव जातीला उपयोगी पडतील अशा वनस्पती निर्माण केल्या .मानवाला हानिकारक

असलेल्या वनस्पतींवर नियंत्रण मिळवले .

मानवाने आपल्या हातांच्या कौशल्याने अनेक प्रकारची कलमे करून फळांचे ,फुलांचे प्रकार

निर्माण केले .ज्या फुलांकडे पाहून आनंद मिळेल ,ज्या फळांचे रस चाखून जिभेला आनंद

मिळेल अशी फुले ,फळे मानवाने या देहाच्या सहाय्याने निर्माण केली .वन्य प्राण्यांवर आपल्या

बुद्धीसामर्थ्याने नियंत्रण मिळवले .मानव देहामुळेच आपल्या बुद्धीसामर्थ्यावर मानवाला उपयोगी

पडतील अशा प्राणी व वनस्पतींच्या जाती निर्माण केल्या .

निसर्गातील ज्या ज्या सुंदर गोष्टी आहेत ,उत्तम आहेत ,त्यांचे दृष्टी सुख मानव त्याच्या

शरीरातील डोळ्यांनी घेतो ,अनेक प्रकारच्या रसनांचा स्वाद त्याच्या रसनेने घेता येतो .सुमधुर

,सुश्राव्य संगीत ऐकून मानवाला त्याचे कान तृप्त करून घेता येतात .त्वचेतील शीतोष्ण

संवेदनांनी मानवाला आपले संरक्षण करून घेता येते .

या सर्व गोष्टीत असे दिसते ,की माणसात जाणीवेचे प्रमाण इतर प्राण्यांच्या मानाने खूपच

जास्त असते म्हणून मानव आपल्या देहाच्या सहाय्याने १४ विद्या ,६४ कलांमध्ये प्राविण्य

प्राप्त करून घेऊ शकतो .मानव देहामधील मानव विचार करू शकतो ,म्हणून या दृश्य विश्वा

बद्दल ,ते विश्व ज्या नियमांनी चालते ,त्या नियमांबद्दल विचार करतो .या नियमांचा वापर

करून ,मानवाला उपयोगी पडतील अशा वस्तू तो निर्मांकरू शकतो .ध्वनी लहरींचे संकलन

करून त्या पून्हा वितरीत करण्याचे काम मानवच करू शकतो .अनेक मार्गांनी वीज निर्माण

करून ती घराघरांत पोचोवण्याचे कामही मानच करू शकतो .हे दृश्य विश्व कशामुळे निर्माण

झाले ,आपल्या दृष्टीला दिसणारे सूर्यमंडळ ,त्यातील ग्रह ,गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमांनी चालते

म्हणून सूर्यमालेतील ग्रह स्वत:भोवती फिरत फिरत सूर्या भोवती फिरतात ही गोष्ट मानवाला

समजून घेता आली .सूर्य मालेचे रहस्य उलगडण्याचा प्रयत्न मानव करतो आहे .हे विश्व का

निर्माण झाले ? हे विश्व असेच का निर्माण झाले ? असे अनेक प्रश्न मानवाला पडतात .त्यांची

उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न मानव करतो आहे .

जन्म मृत्यू पुनर्जन्म ,मृत्युनंतर प्राणी म्हणजे त्याच्यातील चैतन्य कोठे जाते अशा अनेक

प्रश्नांची उत्तरे मानव मिळवू लागला आहे .

कर्मेंद्रियांच्या द्वारा माणूस विषयभोग भोगतो .मानव त्रिगुणांचा बनलेला आहे . म्हणजे त्यांचा

स्वभाव सत्व ,रज ,तम या तीन गुणांपैकी एकां गुणाचे प्राबल्य असणारा असतो .पण अवगुण

टाकून चांगले गुण अंगी बाणण्याचे सामर्थ्य फक्त मानव देहातच आहे .असा हा मानव देह

म्हणजे एक उत्तम यंत्रच आहे .

आंतरात्म्या ची प्रचिती

2011-09-21T07:14:00.000-07:00

अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने काय करावे ?

श्रीसमर्थांनी २०-७ या समासात आत्म्याचे गुण सांगितले .तेव्हा श्रोते समर्थांना विचारतात

.अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने काय करावे ?

पिंडाचा बरा शोध घ्यावा | तत्वांचा पिंड शोधावा | तत्वे शोधिता पिंड आघवा | कळो येतो ||२०-

७-११ ||

जड देह भूतांचा | चंचळ गुण आत्मयाचा | निश्चळ ब्रह्मावेगळा ठाव कैचा | जेथे तेथे ||२०-७-

१२ ||

निश्चळ चंचळ आणि जड | पिंडी करावा निवाड | प्रत्यया वेगळे जाड | बोलणे नाही ||२०-७-१३ ||

पिंडामधून आत्मा जातो | तेव्हां निवाडा कळो येतो | देहे जड हा पडतो |देखतदेखता ||२०-७-१४ ||

जड जितुके पडिले | चंचल तितुके निघोन गेले | जड चंचलाचे रूप आले | प्रत्ययासी || २०-७-

१५ ||

निश्चळी आहे सकळांस ठाई | हे तो पाहाणे न लागे कांही | गुणविकार तेथे नाही |निश्चळास

|| २०-७-१६ ||

अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने आपल्या देहाचा शोध घेणे आवश्यक आहे .आपल्या

शरीरात स्थूळ व सूक्ष्म अशी अनेक तत्वे आहेत . स्थूळ देहाची २५ तत्वे ,सूक्ष्म देहाची २५

तत्वे ,चार देहातील ३२ तत्वे ,अशी एकूण ८२ तत्वे आहेत . या सर्व तत्वांचा विचार केला तर

असे लक्षात येते ,की स्थूळ देह जड आहे ,पंचभूतांचा आहे ,नाशिवंत आहे .सूक्ष्म देहातील

जाणीव किंवा अंतरात्म्याचा गुण आहे .निश्चळ परब्रह्म सर्व व्यापी आहे . आपला पिंड जड

देह ,चंचळ अंतरात्मा ,निश्चळ परब्रह्म मिळून बनतो .

अंतरात्मा जो चंचळ आहे तो कालांतराने पिंडातून निघून जातो .प्राण ,चेतना शरीर सोडून जातो

आणि देह जड होऊन पडतो .जड निचेष्ट पडते .चंचल देह सोडून जाते .निश्चळ सर्वत्र व्यापून

असते .त्याच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही .विकार होत नाही .ते केव्हाही कोठेही

जसेच्या तसे रहाते .

पिंडी ते ब्रह्मांडी या न्यायाने पिंडात जसा विचार करता येतो ,तसा ब्रह्मांडा च्या बाबतीत ही

करता येतो .

नाशिवंत पंचभूतांच्या कर्दमाने ,व त्रिगुणांच्या सहाय्याने अष्टधा प्रकृती म्हणजे हे ब्रह्मांड तयार

झाले .पंचभूतांच्या व त्रिगुणांच्या निर्मितीला कारणीभूत असणारी ,जाणीवमय असणारी ,

चैतन्यमय असणारी मूळमाया या ब्रह्मांडाला शिवात्म्याच्या रूपात चालवते .मूळमाया जी

परब्रह्माचा संकल्प आहे ,ते परब्रह्म सर्वव्यापी ,अनादी अनंत आहे .या विश्वाच्या निर्मिती

पूर्वी ते होते ,आता ही आहे ,विश्वप्रलया नंतरही राहणार आहे .

आत्मा माया विकार करी | आळ घालीती ब्रह्मावरी | प्रत्यये सकळ कांही विवरी | तोचि भला

|| २०-७-१९ ||

ब्रह्म व्यापक अखंड | वरकड व्यापकता अखंड |शोधून पाहातां जड | कांहीच नाही || २०-७-२० ||

गगनासी खंडता नये | गगनाचे नासेल काये | जरी जाला माहांप्रलये | सृष्टीसंहार || २०-७-२१ ||

ब्रह्म सर्वत्र व्यापकपणे भरून आहे .त्यामुळे त्याच्या ठिकाणी बदल होत नाही .मायेची व

अंतरात्म्याची व्यापकता खंडीत आहे . त्याच्या ठिकाणी बदल घडत असतात .

ज्याप्रमाणे आकाशात ढग येतात ,पण नंतर नाहीसे होऊन आकाश पहिल्या सारखे दिसते

त्याप्रमाणे या विश्वाला चालवणा-या अंतरात्म्यामुळे दृश्य विश्व असल्या प्रमाणे भासते .पण

नित्यानित्य विवेक केला तर असे लक्षात येते की अंतरात्म्यामुळे हे दृश्य विश्व भासते पण

विवेकाने ते नाहीसे ही होते .विवेकाने अशाश्वत तत्वे नाहीशी होतात आणि न चळणा-या

स्वस्वरूपा पर्यंत पोहोचता येते .

आंतरात्म्या चे गुण

2011-09-21T07:09:00.000-07:00

अंतरात्म्याचे गुण कोणते ?

अंतरात्म्याची वोळखण | तेचि जेथे चपळपण | जाणीवेचे अधिष्ठान | सावध ऐका || २०-६-९ ||

जेथे चपळपण आहे ,तेथे अंतरात्मा असतो .जाणीव हेच अंतरात्म्याचे स्वरूप असते .म्हणून जेथे जेथे जाणीव असते ,तेथे तेथे अंतरात्मा असतो .पण जाणीव उत्पन्न होताना अनेक प्रकारची रूपे घेते .

सुख दु:ख जाणता जीव | तैसाची जाणावा सदा शिव | अंत:करणपंचक अपूर्व |अंश आत्मयाचा || २०-६-१० ||

सुख व दु:खाची जीवाला जाणीव असते .त्याचप्रमाणे ती सादाशिवाला म्हणजे जगदीश्वराला सुध्दा असते .विलक्षण असे अंत:करणपंचक म्हणजे अंत:करण ,मन ,बुद्धी ,चित्त अहंकार ,हे अंतरात्म्याचे अंश आहेत .तसेच आकाशाचे गुण असलेले काम ,क्रोध ,भयं ,शोक ,मोह आत्म्याचे अंश आहेत .सत्व ,रज ,तम हे त्रिगुण ही आत्म्याचे गुण आहेत .

श्रोते विचारतात ,’महाराज ,या आत्म्याचे आणखीन कोणते गुण असतात ते कृपा करून सांगावे .’’

श्रीसमर्थ सांगतात :

नाना चाळणा नाना घृती | नवविधा भक्ती चतुर्विधा मुक्ती | अलिप्तपण सहजस्थिती | गुण आत्मयाचे || २०-६-१२ ||

द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन | सत्ता चैतन्य पुरातन | श्रवण मनन विवरण |गुण आत्मयाचे || २०-६-१३ ||

दृश्य द्रष्टा दर्शन |ध्येय ध्याता ध्यान | ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान | गुण आत्मयाचे || २०-६-१४ ||

वेदशास्त्रपुराणअर्थ | गुप्त चालिला परमार्थ | सर्वज्ञपणे समर्थ | गुण आत्मयाचे || २०-६-१५ ||

बध्द मुमुक्ष साधक सिद्ध |विचार पाहाणे शुध्द | बोध प्रबोध |गुण आत्मयाचे || २०-६-१६ ||

जागृती स्वप्न सुषुप्ती तुर्या | प्रकृती पुरुष मूळमाया | पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया | गुण आत्मयाचे || २०-६-१७ ||

परमात्मा आणि परमेश्वरी | जगदात्मा आणि जगदेश्वरी | महेश माहेश्वरी | गुण आत्मयाचे || २०-६-१८ ||

अनेक प्रकारचे विचार ,धैर्य ,नवविधा भक्ती ,चार मुक्ती ,अलिप्तपणा ,सहजस्थिती ,द्रष्टा ,साक्षी ,ज्ञानघन ,सत्ता ,चैतन्य ,पुरातन ,श्रवण ,मनन ,विवरण ,दृश्य ,द्रष्टा ,दर्शन ,ध्येय ध्याता ध्यान ,ज्ञेय ज्ञाता ,ज्ञान या त्रिपुटी ,वेद शास्त्र ,पुराणे ,यांचा अर्थ ,गुप्तपणे चाललेला परमार्थ ,सर्वज्ञ पणे आलेले सामर्थ्य ,बध्द मुमुक्षु साधक सिद्ध ,शुध्द विचार ,बोध ,प्रबोध ,जागृती स्वप्न सुषुप्ती ,तुर्या ,प्रकृती पुरुष ,मूळमाया ,पिंड ब्रह्मांड ,आठ देह ,परमात्मा ,परमेश्वरी ,जगदेश्वरी ,महेश ,माहेश्वरी ,हे सर्व आत्म्याचे ,जाणीवेचे व्यक्त होण्याचे प्रकार आहेत .

जेव्हडे सूक्ष्म नामरूप आहे तेव्हडे सर्व अंतरात्म्याचे स्वरूप आहेत .सूक्ष्माच्या प्रांतात अंतरात्मा

जाणीवेची अनंत रूपे घतो .आदिशक्ती ,शिवशक्ती ,मुख्य मूळमाया ,सर्व प्रकारच्या शक्ती

,नाना पदार्थांची उत्पत्ती ,स्थिती ,पूर्वपक्ष ,सिध्दांत ,गाणे बजावणे ,संगीत ,अनेक अद्भूत विद्या

,ज्ञान अज्ञान ,विपरीत ज्ञान ,असद्वृत्ती ,सद्वृत्ती ,ज्ञान,अलिप्तपण ,पिंड ब्रह्मांडातील तत्वांचा

शोध ,अनेक तत्वांचा शोध ,अनेक तत्वांचा निवाडा ,स्पष्ट विचार करणे ,ध्यान ,अनुसंधान

,अनेक स्थिती ,अनेक प्रकारचे ज्ञान ,अनन्य आत्मनिवेदन ,३३ कोटी देव ,८८ हजार ऋशी

,भूतपिशाच्च ,३|| कोटी भुतावळ ,५६ कोटी चामुंडा ,९ कोटी कात्यायनी ,चंद्र ,सूर्य ,तारामंडळे

नक्षत्रे ,ग्रहमंडळे ,शेष ,कूर्म ,मेघमंडळे ,देव ,दानव ,मानव ,अनेक प्रकारचे जीव ,सर्व प्रकारचे

भाव अभाव ,असणे ,नसणे हे सगळे अंतरात्म्याचे गुण आहेत .

आत्माराम उपासना | तेणे पावले निरंजना |नि:संदेहे अनुमाना | ठावचि नाही || २०-६-३० ||

अनेक प्रकारच्या गुणांनी अंतरात्मा दृश्यात भरलेला आहे .असे त्याला पहाणे ही अंतरात्म्याची

उपासना आहे .अशी उपासना जो करतो ,त्याला निरंजन ब्रह्म प्राप्त होते .तो नि:संदेह होतो

.मग कल्पना उरत नाही

एक चौदा च्यार पांच

2011-09-21T07:05:00.000-07:00

एक चौदा च्यार पांच म्हणजे काय ?

येथून पाहातां तेथवरी | चत्वार जिनस अवधारी | येक चौदा पांच चारी | ऐसे आहे || २०-५-१ ||

समर्थ सांगतात की या विश्वरचनेमध्ये फक्त चारच पदार्थ आहेत .एक चौदा पांच च्यारी !

शिष्य विचारतात एक चौदा पांच च्यार म्हणजे काय ?

समर्थ सांगतात :

परब्रह्म सकळांहून वेगळे | परब्रह्म सकळांहून आगळे | नाना कल्पने निराळे |परब्रह्म ते ||२०-५-२ ||

परब्रह्माचा विचार | नाना कल्पनेहून पर् | निर्मळ निश्चळ निर्विकार | अखंड आहे || २०-५-३ ||

परब्रह्म कांहीच तुळेना | हा येक मुख्य जिनसाना | दुसरा जिनस नाना कल्पना | मूळमाया ||२०-५-४ ||

परब्रह्म सर्व पदार्थांहून वेगळे ,आगळे आहे ,म्हणजे श्रेष्ठ आहे .मानवी कल्पनेच्या हून निराळे आहे .आपल्या कल्पनेच्या पलीकडे असणारे परब्रह्म निर्मळ ,निश्चळ ,निर्विकार व अखंड आहे .परब्रह्म हाच या विश्वरचनेचा मुख्य जिन्नस आहे .त्याच्या बरोबर कशाचीही तुलना करता येत नाही .कल्पनेने भरलेली मूळमाया दुसरा जिन्नस आहे .

नाना सूक्ष्मरूप |सूक्ष्म आणि कर्दमरूप | मुळींच्या संकल्पाचा आरोप | मूळमाया || २०-५-५ ||

हरिसंकल्प मुळीचा |आत्माराम सकळांचा | संकेत नामाभिधानाचा | येणे प्रकारे || २०-५-६ ||
निश्चळी चंचळ घेतले | म्हणौनि चैतन्य बोलिले | गुणसमानत्वे जाले |गुणसाम्य ऐसे || २०-५ -७ ||

अर्धनारीनटेश्वर | तोचि षड्गुणेश्वर | प्रकृतीपुरुषाचा विचार | शिवशक्ती ||२०-५-८ ||

शुध्दसत्वगुणांची मांडणी | अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी | पुढे तिही गुणांची करणी | प्रगट जाली || २०-५-९ ||

मन माया अंतरात्मा | चौदा जिनसांची सीमा | विद्यमान ज्ञानात्मा |इतुके ठाई || २०-५-१० ||

परब्रह्माच्या ठिकाणी जे मूळ स्फुरण झाले ,त्याला मूळमाया म्हणतात .मूळमायेची अनेक सूक्ष्म रूपे आहेत .मूळमाया अत्यंत सूक्ष्म असून ती मिश्रणमय आहे ,निर्भेळ नाही .या मुळच्या संकल्पाला हरिसंकल्प म्हणतात .तोच सर्वांच्या अंतर्यामी वास करणारा आत्माराम किंवा अंतरात्मा .निश्चळ ब्रह्मात चैतन्य जागे झाले ,म्हणून त्याला चैतन्य म्हणतात .त्रिगुणांचे प्रमाण सम असते म्हणून गुणसाम्य म्हणतात .अर्धनारीनटेश्वर ,षडगुणेश्वर ,शिवशक्ती ,प्रकृती पुरुष ,शुध्दसत्वगुणाची कल्पना ,अर्धमात्रा असलेली गुणक्षोभिणी ,गुणक्षोभिणीतून प्रगट झालेले सत्व ,रज ,तम गुण ,मन माया अंतरात्मा ,ही सर्व मूळमायेचीच नावे आहेत .पंचमहाभूते हा तिसरा जिन्नस आहे .

येथे पाहातां जाणीव थोडी | आदिअंत हे रोकडी | खाणी निरोपिल्या तांतडी | तो चौथा जिन्नस ||२०-५-१२ ||

च्यारी खाणी अनंत प्राणी | जाणीवेची जाली दाटणी | च्यारी जिनस येथूनी | संपूर्ण जाले || २०-५-१३ ||

पंचभूतामध्ये जाणीवेचा अंश कमी प्रमाणात असतो पण त्याच्या आधी व नंतर म्हणजे

पंच महाभूते उत्पन्न होण्याआधी व उत्पन्न झाल्यावर जाणीवेचे अस्तित्व असते .चार खाणीत

अनंत प्राणी आहेत .त्या प्राण्यांच्या अंतर्यामी जाणीवेची गर्दी झालेली असते .

सत्व ऱज तम

2011-09-21T07:02:00.000-07:00

सत्व ,रज ,तम

मुळी देह त्रिगुणाचा | सत्वरजतमाचा | त्यामध्ये सत्वाचा |उत्तम गुण ||२-५-१ ||

सत्वगुणे भगवदभक्ती | रजोगुणे पुनरावृत्ती | तमोगुणे अधोगती |पावती प्राणी ||२-५-२ ||

आपला देह सत्व ,रज व तमोगुणांच्या मिश्रणाने बनला आहे .सत्वगुणाने भगवद भक्ती उत्पन्न होते ,रजोगुणा मुळे पून्हा पून्हा जन्म घ्यावा लागतो .तामोगुणांमुळे खालच्या योनीत जन्म घ्यावा लागतो .अध:पतन होते .

त्रिगुणांचे मूळ बघायला गेले तर ते मूळमायेत सापडते .परब्रह्मात निर्मांण झालेला संकल्प म्हणजे मूळमाया .मूळमाया विकार पावली आणि त्रिगुण निर्माण झाले .त्रिगुण निर्माण झाले म्हणून मूळमायेला गुणक्षोभिणी म्हणतात .सत्व ,रज तम हे तीनही गुण माणसात असतात .

त्यातही शुध्द आणि सबळ | तेही बोलिजेती सकळ | शुध्द तेचि जे निर्मळ | सबळ बाधक जाणावे || २-५-३ ||

शुध्द सबळाचे लक्षण | सावध परिसा विचक्षण | शुध्द तो परमार्थी जाण | सबळ तो संसारिक ||२-५-४ ||

तया संसारिकांची गती | देही त्रिगुण वर्तती | येक येता दोन जाती | निघोनिया ||२-५-५ ||

गुणांमध्ये शुध्द व सबळ असा भेद आहे .जे निर्मळ असते ,ते शुध्द असते .जे मिश्रित असते ते शबल असते .शबल गुण नेहमी घातक असतो . शुध्द गुण पारमार्थिक असतो .तर शबल गुण सांसारिक असतो .प्रापंचिक माणसामध्ये तिनही गुण असतात .एकां गुणाचा जोर होतो मग बाकीचे गुण मागे पडतात .

सत्वगुणी शांत ,प्रेमळ , निस्पृह ,निष्कपट ,अंत:करणातील सुख पाहणारी ,आत्मनिष्ठ ,अंतर्भोगी असतात .सत्वबुद्धीने वागणारी ,अभिमान नसणारी ,मनाची एकाग्रता साधणारी असतात .अंत:करण विवेक वैराग्य यांनी परिपूर्ण असते .साधकांना सात्विकांचा संग योग्य असतो .उपदेश घेण्यास अधिकारी असतो .

रजोगुणी खटपट करणारा ,कपटी,आशावादी ,बहुरूपी ,ढोंगी ,भोगी ,ईंद्रीय सुख घेणारा ,नेहमी दु:खी असणारा असतो अभिमानी असतो ,त्यामुळे सतत दु:खी असतो मन चंचल ,आशेने मलीन झालेले असते .मन एकाग्र होऊ शकत नाही . उपदेशास अधिकारी नसतो .त्याच्या मनात अनेक कल्पना ,संशय असतात .त्यामुळे मन मलीन झालेले असते .उपदेश घेण्यास अधिकारी नसतो .

तमोगुणी मंद ,विचारहीन ,कल्पनारहित ,पशुवत ,स्थूळ देहाचे सुख पाहणारी ,असतात .खाणे ,पिणे ,निजणे यापलीकडे त्यांचे चिंतन नसते .उपदेशाचा दुस-या प्रतीचा अधिकारी कारण त्याचे अंत:करण म्हणजे खुले मैदान !

अंतरात्मा

2011-09-21T06:59:00.000-07:00

अंतरात्मा

सकळ चालता येक | अंतरात्मा वर्तवी अनेक | मुंगीपासून ब्रह्मादिक | तेणेचि चालती || १०-१०-३५ ||

तो कळतो परी दिसेना |प्रचीत येते परी भासेना | शरीरी असे परी वसेना | येके ठाई ||१०-१०-३७ ||

तीक्षण गगनी भरे | सरोवर देखतांच पसरे | पदार्थ लक्षून उरे | चहूंकडे ||१०-१०-३८ ||

जैसा पदार्थ दृष्टीस दिसतो | तो त्यासारिखाच होतो | वायोहून विशेष तो | चंचळ विषयी ||१०-१०-३९ ||

एकच अंतरात्मा सर्वांना चालवतो .नाना प्रकारची हालचाल घडवतो . मुंगीपासून ब्रह्मदेवा पर्यंत सर्व जीव अंतरात्म्याच्या सत्तेने काम करतात . तो आहे हे कळते पण तो दिसत नाही .त्याच्या अस्तित्वाचा अनुभव येतो पण तो वेगळेपणाने भासत नाहीत .तो शरीरात असतो पण एके ठिकाणी रहात नाही .संपूर्ण आकाशात संचारतो .तर कधी सरोवरात पसरतो .प्रत्येक पदार्थासारखा तो बनतो .वायूपेक्षा ही जास्त चंचल अंतरात्मा असतो .तो दृष्टीने पहातो ,जिभेने चाखतो ,मनाने ओळखतो .सर्वांच्या अंतर्यामी असतो .तो सर्वांमध्ये आहे ,सर्वांपेक्षा निराळा आहे .तो पुरुष ,स्त्री ,बाल तरूण वृध्द नाही .नपुंसकाच्या देहात राहूनही तो नापुंसंक नाही . तो सर्व देहांना चालवतो .तरीही तो करून अकर्ता आहे .तो देहात रहातो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ ,क्षेत्रवासी ,कूटस्थ म्हणतात .

अनेक प्राणी निर्माण होती |परी येकचि कला वर्तती | तये नाव जगज्जोती | जाणती कला ||११-१-२६ ||

सूक्ष्म रूपे स्थूळ रक्षी | नाना सुख दु:खे परीक्षी | त्यास म्हणती अंतरसाक्षी |अंतरात्मा || ११-१-२९ ||

अनेक प्रकारच्या प्राण्यांना चालवणारी ,वागवणारी जीवनकळा एकच आहे .तिलाच जीवनकळा किवा जाणती कला म्हणतात .कानाच्या द्वाराने ती अनेक शब्द जाणते ,त्वचेने थंड गरम जाणते ,डोळ्यांनी अनेक पदार्थ पहाते ,जिभेने रस जाणते ,नाकाने वास घेणे जाणते .कर्मेंद्रीयाने देहाचे रक्षण करते .नाना सुख दु:खांची परीक्षा करते .

समर्थ निर्विकार परब्रह्म आणि अंतरात्मा यातला फरक सांगतात .

ब्रह्म जाणिजे निश्चळ |अंतरात्मा तो चंचळ |द्रष्टा साक्षी केवळ | बोलिजे तया || ११-४-२ ||

तो अंतरात्मा म्हणिजे देव | त्यांचा चंचळ स्वभाव |पाळीताहे सकळ जीव | अंतरी वसोनी ||११-४-३||

त्यावेगळे जड पदार्थ | तेनेवीण जड व्यर्थ | तेणेचि कळे परमार्थ |सकळ काही ||१७-४-४ ||

संपूर्ण ब्रह्म शाश्वत आहे तर अंतरात्मा अशाश्वत आहे .तो सर्व जीवांच्या अंतर्यामी रहातो .,त्यांचे पालन करतो .अंतरात्म्याला द्रष्टा व केवलसाक्षी म्हणतात .त्याच्या शिवाय वेगळे असणारे सर्व पदार्थ जड ,अचेतन असतात .अंतरात्मा नसेल तर देह अचेतन पणे उरतो .,व्यर्थ होतो .अंतरात्म्या मुळे परमार्थ कळतो कर्ममार्ग ,उपासना मार्ग ,ज्ञानमार्ग ,सिध्दांत मार्ग ,,प्रवृत्ती मार्ग ,निवृत्ती मार्ग हे सर्व अंतरात्माच चालवतो .

देव या सकळांचे मूळ | देवास मूळ नं डाळ | परब्रह्म ते निश्चळ | निर्विकार ||११-४-८ ||

अंतरात्मा सर्व दृश्याचे व कर्माचे मूळ आहे .प्रकृतीमुळे अस्तित्वात येणा-या अंतरात्म्याला मूळ व शेंडा नाही .खरे अस्तित्व नाही .खरे अस्तित्व निर्विकारी व शाश्वत परब्रह्माला आहे .

तो येकची विस्तारिला | ओ अंतरात्मा बोलिला | नाना विकारी विस्तारिला | निर्विकारी नव्हे || ११-४-१५ ||

एकच आत्मा विश्वरूपाने विस्तारिला आहे .अशा प्रकारे अनेक भेदांनी व बदलांनी विलसणारा अंतरात्मा निर्विकारी ब्रह्म नाही .

तेणेवीण कार्य न चले | पडिले पर्ण तेहि न हाले | अवघे त्रैलोक्यचि न चले |जयाचेनि ||११-८-२ ||

तो अंतरात्मा सकळांचा |देवदानव मानवांचा | चत्वार खाणी चत्वार वाणींचा | प्रवर्तकू ||११-८-३ ||

तो येकालांचि सकला घटी | करी भिन्न भिन्न राहाटी | सकळ सृष्टीची गोष्टी | किती म्हणून सांगावी ||११-८-४ ||

ऐसा जो गुप्तेश्वर | त्यास म्हणावे ईश्वर | सकळ ऐश्वर्य थोरथोर | जयाचेनि भोगिती ||११-८-५ ||

अंतरात्म्या शिवाय कोणतेही कार्य घडून येत नाही .त्याच्या सत्तेवाचून पडलेले झाडाचे पानही हालत नाही .त्याच्या पासून मिळालेल्या प्रेरणेने त्रैलोक्य हालचाल करते .देव ,दानव ,मानव ,चार खाणी ,चार वाणी या सर्वांचा प्रवर्तक अंतरात्मा आहे . तोच सर्व प्राण्यांच्या देहात वास करतो .निरनिराळ्या त-हेने वागण्यास प्रेरणा देतो .विश्वात आढळणारे त्याचे कर्तुत्व अफाट आहे .अशा अंतरात्म्याचे ज्याला ज्ञान होते ,तो विश्वव्यापी विश्वंभर होतो .

असा सर्वांमध्ये अंतर्यामी आढळणारा आत्मा हाच खरा देव आहे .म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात .जगात राहणा-या अंतरात्म्यास जगदीश म्हणतात .जगाच्या अंतर्यामी जी शुध्द जाणीव वास करते ,सर्व शरीराला हालचाल करण्याची प्रेरणा देते ,ती जाणीव म्हणजे विष्णू ,विश्वाचे अंत:करण ! जगात वावरणारी जाणीव आपल्या अंत:करणात वास करते . तोच अंतरात्मा !

अंतरात्म्याला देहात राहून सुख दु:ख हे भोग भोगावे लागतात .जगात होणारी कीर्ती ,अपकीर्ती अतिनिंदा ,अतिस्तुती हे सर्व अंतरात्म्याला भोगावे लागते .

या अंतरात्म्याचे कर्तेपण जाणणारा माणूस क्वचितच आढळतो फार मोठे पुण्य असेल तरच अनुसंधान साधता येते .

मन

2011-09-21T06:55:00.000-07:00

मन

भगवान श्रीकृष्ण गीतेत विभूती सांगताना म्हणतात ईंद्रीयाणां मनश्चामी –ईंद्रीयांचा राजा जे मन ते मी आहे . श्री समर्थ मना बद्दल म्हणतात

तेथे सुख असे वाड | नाही मनास पवाड | मनावीण कैवाड | साधनाचा ||७-२-१६ ||

त्याची मनेवीण प्राप्ती |किं वासनेवीण तृप्ती | तेथे न चले वित्पत्ती | कल्पनेची ||७-२-१७ ||

तव परेहुनी पर् | मनबुद्धी अगोचर | संग सोडिता सत्वर | पाविजेती || ७-२-१८ ||

देहबुद्धीतून आत्मबुद्धीत साधक गेला की त्याला सुखाची कमतरता नसते .कारण तेथे मनाचा शिरकाव नसतो .जोपर्यंत मन मनपणे असते तेव्हा मी साधना करतो अशी भूमिका साधकाची असते .पण आत्मबुद्धी प्राप्त झाल्यावर जीव शिव बनतो .तेथे सुखाची वाण नसते .अनुसंधानरूप झाल्यावर साधना वेगळेपणे नसते .स्वस्वरूपाची प्राप्ती करून घेण्यासाठी मन लागत नाही .तेथे वासनातृप्ती न करता तृप्ती मिळते . स्वरूपसाक्षात्कारात मन नसून अनुभव येतो .वासना तृप्त न करता समाधान मिळते .ब्रह्मस्वरूप हे मनबुद्धीच्या पलीकडे असल्याने साधक जेव्हा देहाचा ,मनाचा संबंध सोडतो तेव्हा त्याला ताबडतोब ब्रह्मप्राप्ती होते .

हेच मन काय काय करते ?

सत्य ब्रह्माचा संकल्प | मिथ्या मायेचा विकल्प | ऐसीया द्वैताचा जल्प | मनची करी ||७-५-४ ||

संकल्पविकल्पाची सृष्टी |जाली मनाचिये पोटी | ते मनाची मिथ्या सेवटी | साक्षी कवणु || ७-५-७ ||

मनच संकल्प करते .मनाने केलेली ब्रह्माची कल्पना खरी असते .तिला संकल्प म्हणतात .मन जेव्हा मायेची कल्पना करते ,तेव्हा ती खोटी असते .तेव्हा तिला विकल्प म्हणतात .ब्रह्म ,माया ,संकल्प ,विकल्प या सर्व द्वैताच्या कल्पना मनच करते .

जे मन म्हणून आहे ,त्याच्या पोटातून संकल्प विकल्पाची सृष्टी बाहेर पडते तेव्हा तेच खोटे ठरते .मन नाहीसे झाल्यावर साक्षीपणे पाहायला कोणी उरत नाही .

मनाच्या अनंत वृत्ती | जाणणे तेचि आत्मस्थिती | त्रैलोकी जितुक्या वेक्ती | तदांतारी आत्मा || १३-९-२७ ||

मनात अनंत वृत्ती निर्माण होतात ,जीवात्मा हे सर्व जाणतो सर्व वृत्ती जाणणे हा जीवात्म्याचा धर्म . त्रेलोक्यातील सर्वांच्या अंतर्यामी जीवात्मा वास करतो .

मनास मिळता मन | पाहोन येता निरंजन | चंचळ उलंघून |पैलाड जाती || १५-५-२२ ||

मनोधर्म येकदेसी | कैसा आकळिल वस्तूसी | निर्गुण सांडून अपेसी | सर्व ब्रह्म म्हणे ||१५-५-२८ ||

आपले मन दुस-याच्या मनाशी तदाकार करता आले ,की निरंजन परमात्मस्वरूप अनुभवता येण्याची शक्ती प्राप्त होते .आपले मन दुस-याच्या मनाशी तदाकार केले की आपला मीपणा विरतो ,कल्पनेला विराम मिळतो .वेगळेपणा खुंटतो .आणि चंचळातून पलीकडे जाण्यास उपयोगी पडते .

मानवाचे मन येकदेसी आहे ,तर परब्रह्म सर्वदेसी आहे .म्हणून मन परब्रह्माला जाणू शकत नाही .त्यामुळे माणसाचे मन परब्रह्म शोधू शकत नाही ,मग अशी माणसे निर्गुण सोडून सर्व ब्रह्म एकच आहे असे म्हणू लागतात .

मनाची व्याख्या समर्थ करतात :

अंत:कर्ण आठवले | पुढे होये नव्हेसे गमले | करूं न करू ऐसे वाटले |तेचि मन || १७-८-५ ||

संकल्पविकल्प तेचि मन | जेणे करितां अनुमान | पुढे निश्चयो तो जाण | रूप बुद्धीचे || १७-८-६ ||

अंत:करणात जे आठवले ते होईल की नाही ,करावे की करू नये अशी दोलायमान स्थिती येते तेव्हा ते मन असते .संकल्प विकल्प करणारी जी जाणीव ते मन असते .

मन दिसते मां धरावे | ज्याचे त्याने आवरावे | आवरून विवेके धरावे | अर्थांतरी ||१८-१०-१७ ||

मन जर धरता आले असते तर त्याला धरता आले असते .पण ते दिसत नाही .म्हणून मनाला आवरावे लागते .आपणच मन विवेकाने आवरून अर्थ शोधावा लागतो .

सूत गुंतले ते उकलावे | तेथे मन उगवावे | मानत मानत घालावे | मुळाकडे || २०-९-१९ ||

सुताचा गुंता केला की तो आपण मनाला परब्रह्माकडे वळवावे .अनेक ठिकाणी अनेक प्रकारे गुंतलेले मन क्रमाक्रमाने सोडवावे ,व अंतर्मुख होऊन परब्रह्माकडे वाटचाल करण्याची सवय मनास लावावी .

2011-09-21T06:45:00.000-07:00

गुणक्षोभिणी

ब्रह्मी मूळमाया जाली | तिच्या पोटी माया आली | मग ते गुणा प्रसवली | म्हणून गुणक्षोभिणी |८-४-२||

परब्रह्मामध्ये चंचळ निर्माण झाले .संकल्प निर्माण झाला .ती मूळमाया .तिच्या पोटी माया जन्माला आली .तिने सत्व ,रज ,तम हे त्रिगुण निर्माण केले म्हणून तिला गुणक्षोभिणी म्हणतात .गुणमाया प्रगट झाली की त्या गुणांची साम्यावस्था भंगते व ती व्यक्त दशेला येतात .मूळमायेत गुणांचा विकार आढळतात की तिला गुणक्षोभिणी म्हणतात .नंतर तिच्यात सत्व ,रज ,तम यांच्या मिश्रणाने विश्व निर्माण होण्याची क्रिया चालते .त्यात प्रथम साडेतीन मात्रांचा ओंकार तयार झाला .त्यालाच हिरण्यगर्भ ,शब्दब्रह्म ,किंवा लोगास म्हणतात .संतांचे नाम हेच .

ऐलीकडे गुणक्षोभिणी | तेथे जन्म घेतला त्रिगुणी | मूळ वोंकाराची मांडणी | तेथून जाणावी ||१३-३-६ ||

अष्टधा प्रकृतीची निर्मिती होण्याआधी गुणक्षोभिणी ,तिच्यातून सत्व ,रज ,तम हे तीन गुण जन्म पावतात .मूळ ओंकार तेथूनच निर्माण होतो .अकार ,उकार ,मकार या तीनही चा मिळून ओंकार निर्माण होतो . तोच षडगुणैश्वर ,ईश्वर !

निर्गुणा मध्ये जो संकल्प रूप गुणविकार निर्माण झाला तोच षडगुणैश्वर ,अर्धनारीनटेश्वर ,आदिशक्ती ,शिवशक्ती .त्यांच्यातून पुढे व्यक्त दृश्य विश्व निर्माण झाले .मूळमायेतून पुढे शुद्धतत्व निर्माण झाले .त्यात रजोगुण ,तमोगुण ,गुप्तपणे वास करतात .त्यास महत्तत्व किंवा गुणक्षोभिणी म्हणतात .

त्रिगुण गुणक्षोभिणी माया |माईक जाईल विलया | अपूर्ण येकदेसी तया | पूर्ण व्यापकता न घडे || २०-१-१० ||
त्रिगुण आणि गुणक्षोभिणी माया मायिक आहेत म्हणूनच नाशिवंत आहेत .म्हणून अपूर्ण एकदेशी आहेत .त्यांना पूर्ण व्यापकता नाही .

त्रिगुणांची रूपे ऐसी | कळो लागली अपैसी | गुणापुढील कर्दमासी | गुणक्षोभिणी बोलिजे || २०-३-८ ||

त्रिगुणांचा मूळस्वभाव कसा आहे हे कळले की त्रिगुणांचा जो काला आहे त्याला गुणक्षोभिणी म्हणतात हे कळते

शुध्दसत्व गुणांची मांडणी |अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी |पुढे तीही गुणांची करणी | प्रगट जाली || २०-५-९ ||
शुध्दसत्व गुणाची कल्पना ,अर्धमात्रा असलेली गुणक्षोभिणी ,तिच्यातून प्रगट होणारे सत्व ,रज ,तम हे तीन गुण सर्व मूळमायेची नावे आहेत .

षडगुणैश्वर

मूळमाया जगदेश्वर |त्यासीच म्हणिजे षडगुणैश्वर | अष्टधा प्रकृतीचा विचार | तेथे पहा ||१३-३-४ ||

परब्रह्म निश्चलपणे असतो .त्यात चंचळ संकल्प उठला ,त्यास आदिनारायण म्हणतात .मूळमाया ,जगदीश्वर ,यांनाच षडगुणैश्वर म्हणतात .अष्टधा प्रकृतीचा विचार तेथेच आरंभतो .यश ,श्री ,औदार्य ,ज्ञान ,वैराग्य ,ऐश्वर्य हे सहाही गुण ज्याच्यापाशी आहेत ,तो षडगुणैश्वर गणेश गुणाधीश आहे .

गुणसाम्य

गुप्तरूपे गुणसौम्य | म्हणौन बोलिजे गुणसाम्य | सूक्ष्म संकेत अगम्य | बहुतांस कैचा || २०-२-२५ ||

गुण हे गुप्त रूपाने म्हणजे अव्यक्त दशेमध्ये समान असतात ,म्हणून गुणक्षोभिणीला गुणसाम्य म्हणतात .

चैतन्य

जड पदार्थ चेतविते ते | म्हणौन चैतन्य बोलिजेते | सूक्ष्म रूपे संकेते ते | समजोन घ्यावी ||२०-२ -२१ ||

निश्चळी चंचळ घेतले | म्हणौनी चैतन्य बोलिले | गुणसमानत्वे जाले |गुणसाम्य ऐसे || २०-५-७ ||

जड पदार्थांना ती चेतना देते ,म्हणून तिला चैतन्य असे नाव आहे .निश्चळ परब्रह्मात चैतन्य जागे झाले म्हणून त्याला चैतन्य म्हणतात .तेथे गुणांचे प्रमाण सम असते म्हणून त्याला गुणसाम्य म्हणतात .तोच अर्धनारीनटेश्वर ,तोच षडगुणैश्वर म्हणतात .

शुध्दसत्व

तत्वांमध्ये मुख्य तत्व | ते जाणावे शुध्दतत्व | अर्धमात्रा महत्तत्व |मूळमाया || १२-५-११ ||

शुध्दतत्व हे सर्व तत्वांमध्ये मुख्य तत्व आहे .त्यालाच अर्धमात्रा म्हणजेच गुणक्षोभिणी ,महत्तत्व म्हणतात .मूळमाया असेही म्हणतात .

प्रकृती पुरुष

वायो जाणीव जगज्जोती | तयास मूळमाया म्हणती | पुरुष आणि प्रकृती |याचेच नाव || १०-९-७ ||

वायोस म्हणती प्रकृती |आणि पुरुष म्हणती जगज्जोती | पुरुष प्रकृती शिवशक्ती |याचेच नाव ||१०-९-८||

वायू जाणीव आणि जगज्जोती यांच्या मेळ्यास मूळमाया म्हणतात .प्रकृती पुरुष हे मूळमायेचे नाव आहे .वायूला प्रकृती व जगज्जोतीलापुरुष म्हणतात .पुरुष प्रकृतीलाच शिवशक्ती असेही म्हणतात .

पुरुष इच्छेत प्रकृतीची व प्रकृतीच्या विकासात पुरुषाची अभिव्यक्ती असा परस्पर अभेद्य संबंध असतो ,त्याला प्रकृती पुरुष म्हणतात .श्री समर्थांनी ११-१-७ मध्ये प्रकृतीची व्याख्या केली आहे .

पांच भूते तीन गुण | आठ जाली दोनी मिळून | म्हणौन अष्टधा प्रकृती जाण | बोलिजेती ||११-१-७ ||

पांच भूते आणि तीन गुण मिळून आठ तत्वे होतात तिला अष्टधा प्रकृती म्हणतात

शिवशक्ती

वायोस म्हणती प्रकृती | आणि पुरुष म्हणती जगज्जोती | पुरुष प्रकृती शिवशक्ती | याचेच नांव || १०-९-८ ||

वायो ,जाणीव जगज्जोती यांच्या मेळाव्याला मूळमाया म्हणतात .पुरुष आणि प्रकृती असे मूळमायेचे नाव आहे .वायूला प्रकृती व जगज्जोतीला पुरुष म्हणतात .पुरुष प्रकृतीला शिवशक्ती असे ही म्हणतात .

आदिशक्ती शिवशक्ती |मुळी आहे सर्वशक्ती | तेथून पुढे नाना वेक्ती | निर्माण जाल्या ||१७-२-९ ||

तेथून पुढे शुध्दतत्व | रजतमाचे गूढत्व | तयासी म्हणिजे महत्तत्व | गुणक्षोभिणी || १७-२-१०||

मुळी असेचिना वेक्ती | तेथे कैंची शिवशक्ती | ऐसे म्हणाल तरी चिती | सावधान असावे ||१७-२-११ ||

आदिशक्ती ,शिवशक्ती या सर्व शक्ती मूळमायेतच असतात .त्यातून अनेक पदार्थ निर्माण होतात .मूळमायेतून नंतर शुध्द तत्व निर्माण होते त्यात रजोगुण तमोगुण गुप्त पणे वास करतात .

ज्याप्रमाणे फळात बी असते ,पण बी फोडले तर फळ दिसत नाही .त्याप्रमाणे पिंडामध्ये नर नारी असा भेद दिसतो .मुळातच म्हणजे मूळमायेत हा भेद असला पाहिजे .म्हणून मूळमायेला शिवशक्ती किंवा अर्धनारी नटेश्वर म्हणतात

मुळी शिवशक्ती खरे |पुढे जाली वधुवरे | चौ-यांशी लक्ष विस्तारे | विस्तारिली जे ||१७-२-३३ ||

अगदी मुळात स्त्रीपुरुष हा सूक्ष्म भेद निर्माण होतो .नंतर तो भेद स्पष्ट दिसू लागतो .तसे आरंभी मुळात शिवशक्ती ही खरी .तीच पुढे नवरा बायको झाली .त्यांच्या पासून ८४ लक्ष योनिंचा विस्तार झाला .

अर्धनारीनटेश्वरु |तोचि षडगुणैश्वरु | प्रकृतीचा विचारू | श्व्शाक्ती ||२०-५-८ ||

परब्रह्माच्या ठिकाणी जे मूळ स्फुरण झाले त्याला मूळमाया म्हणतात .त्या मुळच्या संकल्पाला हरिसंकल्प म्हणतात .सर्वांच्या अंतर्यामी वसणारा आत्माराम किंवा अंतरात्मा तो हाच आहे . अर्धनारीनटेश्वर ,षडगुणैश्वर ,शिवशक्ती ,प्रकृती पुरुष तो हाच !

मूळमायेचे १४ संकेत

2011-09-21T06:41:00.000-07:00

मूळमायेचे चौदा संकेत कोणते ?

मूळमायेचे चौदा संकेत असे आहेत :

१ सत्व २ रज ३ तम ४ गुणक्षोभिणी ५ शुध्द सत्व ६ शिवशक्ती ७ प्रकृती पुरुष ८ षड्गुणैश्वर ९ अर्धनारीनटेश्वर १० गुणसाम्य ११ चैतन्य १२ मन १३ माया १४ अंतरात्मा

मूळमायेचे १४ संकेत पाहाण्याआधी प्रथम मूळमाया म्हणजे काय ते पाहिले पाहिजे .

मूळमाया तोचि पुरुष | तोचि सर्वांचा ईश | अनंतनामी जगदीश | तयासीच बोलिजे ||८-३-२० ||

मूळपुरुष जो ईश आहे त्याची मूळमाया ही शक्ती आहे .अनंत शक्तीने युक्त असणारा ईश्वर तोच मूळपुरुष आहे .मूळमाया हे त्या मूळपुरुशाचे दुसरे नाव आहे .केवल ज्ञानमय व शक्तीमय चैतन्याला देव किंवा परमेश्वर म्हणतात .त्याच्या ज्ञानमय अंगास मूळपुरुष व चैतन्यमय अंगास मूळमाया म्हणतात . मूळमाया व मूळपुरुष एकच .

मूळमाया निराकार ब्रह्मात कशी निर्माण झाली ?

आकाश असता निश्चळ | मध्ये वायो झाला चंचळ | तैसी जाणावी केवल |मूळमाया || ८-३-२७ ||

आकाश निश्चळ असताना ,चंचळ वायू उत्पन्न झाला .वायू उत्पन्न झाल्यावर आकाश न हालता जसेच्या तसे राहते .त्याप्रमाणे निराकार ,निश्चल परब्रह्मात मूळमाया निर्माण झाली तरी परब्रह्माच्या निर्गुण पणात भंग होत नाही .

वायू व मूळमायेत साम्य काय आहे ?

८-३-३० ते ८-३-३८ या ओव्यांमध्ये श्रीसमर्थांनी वायू व मूळमायेत साम्य दाखवले आहे .वायू ज्याप्रमाणे पुरातन नाही ,त्याप्रमाणे मूळमायाही पुरातन नाही .वायू आकाशात लीन होतो त्याप्रमाणे मूळमाया परब्रह्मात लीन होते .वायू प्रमाणे मूळमाया आहे .वायू भासतो पण दिसत नाही ,तसे मूळमायेचे कर्तुत्व भासते पण ती दाखवता येत नाही .मूळमाया दृश्य पदार्थांच्या रूपाने माया व अविद्या दिसते .वायूने दृश्य वस्तू आकाशात उडतात त्याप्रमाणे मूळमायेच्या संयोगाने निर्गुण ब्रह्मात दृश्य जग दिसते .मूळ परब्रह्म अदृश्य ,निराकार ,निर्गुण ,सूक्ष्म आहे .त्यात उत्पन्न झालेली मूळमाया त्या सद्वस्तूला दृश्य ,साकार ,सगुण ,स्थूल पदार्थांच्या रूपाने दाखवते .ज्याप्रमाणे आकाश ढग येऊनही ढग नाहीसे झाल्यावर जसेच्या तसे असते त्याप्रमाणे मूळमाया प्रगट झाल्यावर परब्रह्म सगुण साकार झाल्यासारखे वाटते .पण परब्रह्म मात्र जसेच्या तसे निर्गुण असते .ज्याप्रमाणे पर्वत दुरून निळे वाटतात ,प्रत्यक्षात पर्वत निळे नसतात ,त्याप्रमाणे दृश्य विश्व परब्रह्माला चिकटल्या सारखे वाटते .पण निर्गुण परब्रह्म दृश्य विश्वापासून अलिप्त असते .

मूळमायेला ब्रह्मांडाचा महाकारण देह म्हणतात .मूळमायेतील जाणीव तो ईश्वर असतो .त्याची पुल्लिंगी नावे समर्थ सांगतात .

परमात्मा परमेश्वरु | परेश ज्ञानघन ईश्वरू | जगदीश जगदात्मा जगदेश्वरु |पुरुषनामे ||१०-१०-१६ ||

सत्तारूप ज्ञानस्वरूप |प्रकाशरूप जोतीस्वरूप | कारणरूप चिद्रूप | शुध्द सूक्ष्म अलिप्त ||१०-१०-१७ ||
आत्मा अंतरात्मा विश्वात्मा | द्रष्टा साक्षी सर्वात्मा | क्षेत्रज्ञ शिवात्मा जीवात्मा | देही कूटस्थ बोलिजे ||१०-१०-१८ ||

इंद्रात्मा ब्रह्मात्मा हरीहरात्मा | येमात्मा धर्मात्मा नैरुत्यात्म्मा |वरुणवायूकुबेरात्मा | ऋशीदेवधर्ता मुनीधर्ता ||१०-१०-१९ ||
मूळमायेची स्त्रीवाचक नावे पुढीलप्रमाणे :

मूळमाया जगदेश्वरी |परमविद्या परमेश्वरी | विश्ववंद्या विश्वेश्वरी | त्रैलोक्य जननी ||१०-१०-२३ ||

अंतर्हेतू अंतर्कळा |मौन्यगर्भ जाणीवकळा | चपळ जगज्जोती जीवनकळा | परा पश्यति मध्यमा ||१०-१०-२४ ||

मूळमाया युक्ती ,बुद्धी ,मति ,धारणा ,सावधानता ,शोधकबुद्धी ,भूत ,भविष्य वर्तमान उलगडून दाखवते . जागृती ,स्वप्न ,सुषुप्ती या अवस्था ती जाणते .तुर्या ,तटस्थ अवस्था ती जाणते .ती अतिशय कठोर आहे तशीच ती अत्यंत कोमलही आहे .प्रेमळ आहे .तशीच ती अतिशय रागीट आहे .कमालीची मायाळू आहे .क्षमा ,शांती ,विरक्ती ,भक्ती ,अध्यात्मविद्या ,सायुज्यमुक्ती ,सूक्ष्म विचार करण्याची शक्ती ,सहजस्थिती तिच्याच कृपेने प्राप्त होते .

मूळमायेची नंपुसक नावे :

जाणणे अंत:कर्ण चित्त | श्रवण मनन चैतन्य जीवित | येते जाते सुचित |होऊन पाहा ||१०-१०-३० ||
मीपण तूपण जाणपण | ज्ञातेपण सर्वज्ञपण |जीवपण शिवपण ईश्वरपण | अलिप्तपण बोलिजे ||१०-१०-३१ ||

वायू ,जाणीव व जगज्जोती यांच्या मेळाव्याला मूळमाया म्हणतात .

2011-09-21T06:37:00.000-07:00

परब्रह्माची भेट कशी घ्यावी ?

परब्रह्म सर्वत्र व्यापून आहे .तरीही आपल्याला ते दिसत नाही .समजत नाही .त्यासाठी काय करावे ? असा प्रश्न श्रोते विचारतात .

मूळमाया नस्तां चंचळ | निर्गुण ब्रह्म ते निश्चल | जैसे गगन अंतराळ | चहुकडे ||२०-२-१ ||

दृश्य आले आणि गेले | परी ते ब्रह्म संचले | जैसे गगन कोंदाटले | चहुकडे ||२०-२ -२ ||

जिकडे पाहावे तिकडे अपार | कोणेकडे नाही पार | येकजिनसी स्वतंत्र | दुसरे नाही ||२०-२ -३ ||

दृश्य विवेके काढिले | मग परब्रह्म कोंदाटले | कोणासीच अनुमानले |नाही कदा ||२०-२ -५ ||

अधोर्ध पाहांता चहुकडे | निर्गुण ब्रह्म जिकडे तिकडे | मन धावेल कोणेकडे | अंत पाहावया ||२०-१-६ ||

दृश्य चळे ब्रह्म चळेना | दृश्य कळे ब्रह्म कळेना | दृश्य आकळे ब्रह्म आकळेना | कल्पनेसी ||२०-१-७ ||

ज्याप्रमाणे आकाश सर्वत्र दिसते ,तसेच चंचळ मूळमाया उत्पन्न होण्यापूर्वी निश्चळ ब्रह्म सर्वत्र कोंदाटले होते .मूळमाया ,गुणमाया उत्पन्न झाल्यावर त्रिगुण निर्माण झाले .अष्टधा प्रकृती निर्माण झाली .दृश्य विश्व निर्माण झाले .दृश्य नाशवंत असल्याने ते येते आणि जाते .पण निश्चळ परब्रह्म मात्र तसेच राहाते . आकाशाप्रमाणे परब्रह्म सर्वत्र साठलेले असते .कोठूनही ज्ञानी परब्रह्माकडे पाहतात तेव्हा ते सर्व बाजूंनी अपार ,अनंत एकजिनसी ,स्वतंत्र असते .

ब्रह्म पाहण्यासाठी मात्र विवेक करावा लागतो . विवेकाने ब्रह्मांडाच्या पलीकडे जावे लागते म्हणजे ब्रह्मांड झालेच नाही अशी कल्पना करावी लागते .मग फक्त आकाशच आकाश आहे अशी कल्पना करावी लागते .नित्य काय अनित्य काय असा नित्यानित्य विवेक करून दृश्यच नाहीसे केले तर परब्रह्म सर्वत्र भरले आहे असा अनुभव येईल .दृश्याची आपण कल्पना करू शकतो ,पण परब्रह्माची मात्र कल्पना करता येत नाही .

मग श्रोते प्रश्न विचारतात ‘ परब्रह्माला कसे जाणून घ्यायचे ?

समर्थ सांगतात :

परब्रह्माला जाणून घ्यायचे मार्ग दोन : पिपीलिका मार्ग ,विहंगम मार्ग

त्यासाठी श्रवणभक्ती हाच एक मार्ग आहे . सतत चिंतन करून दृश्य ओलांडून निश्चळ परब्रह्माची गाठ घ्यावी .

परब्रह्मायेव्हडे थोर नाही | श्रवणा परते साधन नाही | कळल्यावीण कांहीच नाही | समाधान ||२०-२ -९ ||

पिपीलिका मार्गे हळू हळू घडे | विहंगमे फळासी गाठी पडे | साधक मनी पवाडे | म्हणिजे बरे || २०-२-१० ||

खरे तर परब्रह्मा एव्हडी श्रेष्ठ वस्तू नाही .श्रवणा सारखे दुसरे साधन नाही .त्या परब्रह्माचे आकलन होण्यासाठी श्रवण व मनन हेच साधन आहे ..परब्रह्माचे ज्ञान होण्यासाठी पिपीलिका व विहंगम असे दोन मार्ग आहेत .पिपीलिका म्हणजे मुंगी .मुंगीच्या पावलाने म्हणजे हळूहळू जाणारा मार्ग .विहंगम म्हणजे पक्ष्याप्रमाणे चटकन फळाप्रमाणे जाणारा मार्ग .या मार्गात साधक एकदम सूक्ष्मात शिरतो .आपल्या सारखा सामान्य साधक पिपिलीकेचा मार्ग धरतात . तर तुलसीदासां सारखा एकां क्षणी विषय ,मोह ,संसार सोडणारा विहंगम मार्गाने परब्रह्मा पर्यंत पोहोचतो .

सृष्टीचे तीन वर्ग

2011-09-21T06:25:00.000-07:00

सृष्टीचे तीन वर्ग कोणते ?

श्रोत्यांनी श्रीसमर्थांना प्रश्न केला ,’’सृष्टीरचनेतील महत्वाच्या गोष्टी कोणत्या ? तिची विविध लक्षणे कोणती ?

श्रीसमर्थ उत्तर देतात :

कल्पनेची सृष्टी झाली | त्रिविध प्रकारे भासली | तिक्ष्ण बुद्धीने आणिली |पाहिजे मना || २०-२-१५ ||

मूळमायेपासून त्रिगुण |अवघे येकदेसी लक्षण | पांचा भूतांचा ढोबळ गुण | दिसत आहे || २०-२-१६ ||

पृथ्वी पासून च्यारी खाणी | चत्वार वेगळाली करणी | सकळ सृष्टीची चाली येथूनी | पुढे नाही || २०-२-१७ ||

मुळात सृष्टी कल्पनेपासून झाली .ती तीन प्रकारे आपल्या अनुभवास येते .मूळमायेपासून त्रिगुणापर्यंत हा पहिला वर्ग ,पण तो एकदेशी आहे .एकाच ठिकाणी असणारा आहे .स्पष्ट दशा पावलेली स्थूल पंचभूते हा दुसरा वर्ग आहे ,पृथ्वी पासून उत्पन्न होणारे चार प्रकारचे प्राणी हा तिसरा वर्ग .[जारज ,स्वेदज ,अंडज ,उद्भिज ]

प्रकृती पुरुषाचा विचार |अर्धनारीनटेश्वर | अष्टधा प्रकृतीचा विचार |सकळ काही ||२०-२-२२ ||

गुप्त त्रिगुणाचे गूढत्व | म्हणौन संकेत महत्तत्व | गुप्तरूपे शुध्दतत्व | तेथेची वसे ||२०-२-२३ ||

जेथून गुण प्रगटती | तीस गुणक्षोभिणी म्हणती | त्रिगुणाची रूपे समजती | धन्य ते साधू || २०-२-२४ ||

मूळमायेपासून त्रिगुण | चंचळ येकदेसी लक्षण | प्रत्यये पाहांता खूण | अंतरी येते ||२०-२-२६ ||

पुढे पंचभूतांची बंडे | वाढली विशाळ उदंडे | सप्तद्वीप नवखंडे | वसुंधरा हे ||२०-२-२७ ||

पृथ्वी नाना जीनसाचे बीज | अंडज जारज श्वेतज उद्भिज | च्यारी खाणी ||२०-२-२९ ||

खाणी वाणी होती जाती | परंतु तैसीच आहे जगती | ऐसी होती आणि जाती | उदंड प्राणी ||२०-२-३० ||

प्रकृती पुरुष ,अर्धनारीनटेश्वर ,अष्टधा प्रकृती ,या तीनही गोष्टींचा विचार केला तर मूळमाया हेच तीनही गोष्टींचे मूळ सापडते .मूळमायेतच त्रिगुण गुप्त रूपाने वास करतात .त्यामुळे मूळमायेलाच महत्तत्व म्हणतात .शुध्द सत्वगुण ही मूळमायेत गुप्त रूपाने वास करतो .त्रिगुण व्यक्त दशेला येतात तेव्हा मूळमायेला गुणक्षोभिणी म्हणतात .

जेव्हा त्रिगुण गुप्तरूपात ,अव्यक्त दशेत समान असतात ,तेव्हा गुणक्षोभिणीला गुणसाम्य म्हणतात .मूळमाये पासून त्रिगुणा पर्यंत असणारी तत्वे चंचळ ,एकदेशी असतात .सर्व व्यापी नसतात .

पंचमहाभूतांचा अवाढव्य व अपार विस्तार होतो .सात बेटांची ,नऊ खंडांची असलेली पृथ्वी पंचमहाभूतांपासून बनलेली आहे .त्रिगुणांपासून पृथ्वी पर्यंत चंचळां चा दुसरा वर्ग .पृथ्वीवर अनेक वस्तूंचे बीज असते .अंडज ,जारज ,स्वेदज ,उद्भिज असे जीवांचे चार प्रकार ,चार वाणी पृथ्वी तत्वातून उत्पन्न झाल्या .खाणी ,वाणी उत्पन्न होतात ,नाश पावतात . अनेक जीव जन्मास येतात ,मृत्यू पावतात .पृथ्वी जशीच्या तशी रहाते .चराचर सृष्टी उत्पन्न होते .नाश पावते .पण परब्रह्म जसेच्या तसे राहाते .

आत्मा कसा आहे ? सगुण की निर्गुण ?

2011-09-09T02:25:00.000-07:00

आत्मा सगुण की निर्गुण ?

श्रोते प्रश्न विचारतात :

आत्मा आणि निरंजन | येणेही वाटतो अनुमान | आत्मा सगुण की निर्गुण | आणि निरंजन ||२०-१-३ ||

आत्मा आणि निरंजन याविषयी शंका आहे आत्मा सगुण आहे की निर्गुण निरंजन आहे ?

श्रीसमर्थ उत्तर देतात :

आत्मा आणि निरंजन | हे दोहींकडे नामाभिधान | अर्थान्वये समजोन | बोलणे करावे ||२०-१-११ ||

आत्मा मन अत्यंत चपळ | परी ते व्यापक नव्हेचि केवळ | सुचित अंत:करण निवळ | करुनी पहावे || २०-१-१२ ||

अंतराळी पाहाता पाताळी नाही | पाताळी पाहांता अंतराळी नाही | पूर्णपणे वसत नाही | चहुंकडे ||२०-१-१३ ||

आत्मा हा शब्द जीवात्मा व निरंजन ब्रह्म या दोन्ही अर्थाने वापरतात .आत्मा म्हणजे जीवात्मा हा अर्थ घेतला तर आत्मा व मन चपळ ,चंचळ आहेत . जीवात्मा जेव्हा अंतराळात असतो तेव्हा तो पाताळात नसतो .म्हणून एकां वेळेस तो सगळी कडे व्यापून नसतो .तो पुढे असेल तर मागे नसतो .डावीकडे ,उजवीकडे एकाच वेळी नसतो .एकाच वेळेस तो दाही दिशा व्यापात नाही .माणूस एकाच वेळी चार दिशांना लावलेल्या निशाणांना स्पर्श करू शकत नाही .

सूर्य उगवल्यावर सूर्याचे पाण्यात पडलेले प्रतिबिंब म्हणजे सूर्य नसतो .माणसाच्या जाणीवेत ब्रह्माचे जे प्रतिबिंब असते त्याला जीवात्मा म्हणतात .म्हणजे जीवात्मा परब्रह्म होऊ शकत नाही .सूर्याला उदय अस्त असतो .म्हणून सूर्य व परब्रह्म एक होऊ शकत नाही .

घटाकाश व मठाकाश यांचा दृष्टांत निर्गुणासाठी योग्य ठरतो ,कारण आकाशाचे निर्गुणाशी साम्य आहे .मूळ आकाश व्यापक आहे .निर्गुण परब्रह्म व्यापक आहे .पिंड व ब्रह्मांड यांच्या उपाधीमुळे जीव व शिव असा भेद परब्रह्मात दिसतो .जसे घट मोडला की आकाश जसेच्या तसे दिसते तसेच जीव आणि शिव नाहीसे झाले की मूळ परब्रह्म जसेच्या तसे राहते .

गगन आणि हे मन | कैसे होती समान | मननसीळ महाजन |सकळहि जाणती || २०-१-१९ ||

मन हे पुढे वावडे | मागे अवघेचि रिते पाडे | पूर्ण गगनास साम्यता घडे |कोणे प्रकारे ||२०-१-२० ||

आकाश आणि मन यांची बरोबरी होऊ शकत नाही ,कारण मन जीवात्म्याला धरून राहते .आकाश नेहमी व्यक्तीनिरपेक्ष असते .मन मागे पुढे भरकटते .ते एकदेशी असते .आकाश मात्र सर्वदेशी असते ,सर्व व्यापक असते .परब्रह्म अचल आहे ,पर्वतही अचल आहे ,परब्रह्म पूर्ण निश्चल व अविनाशी असते पर्वत निश्चल असला तरी नाशिवंत असतो .

या सर्व विवेचना वरून असे दिसते की जीव अज्ञानी असतो ,सगुण असतो ,ईश्वर ज्ञानी असतो तरीही सगुण असतो .परब्रह्म मात्र गुणरहित असतो .

परब्रह्म व्यापक कसे ?

2011-09-09T02:22:00.000-07:00

परब्रह्माची व्यापकता

प्राणी व्यापक मन व्यापक | पृथ्वी व्यापक तेज व्यापक | वायो आकाश तेज व्यापक | अंतरात्मा मूळमाया ||२०-१-१ ||
निर्गुण ब्रह्म ते व्यापक | ऐसे अवघेचि व्यापक | तरी हें सगट किं काये एक | भेद आहे ||२०-१-२ ||

प्राणी ,मन ,पृथ्वी ,आप ,तेज ,वायू ,आकाश ही पंचमहाभूते ,त्रिगुण ,अंतरात्मा मूळमाया ही सगळी व्यापक तत्वे आहेत .निर्गुण ब्रह्मही व्यापक आहे मग त्यात काही फरक आहे का ? असा प्रश्न श्रोते विचारतात .समर्थ उत्तर देतात :

शरीर पडे सामर्थ्यपाडे |प्राणी व्याप करी निवाडे | परी पाहांता मनायेव्ह्डे | चपळ नाही ||२०-१-६ ||

चपळपणा येकदेसी | पूर्ण व्यापकता पाहे त्यासी | पाहांता पृथ्वीच्या व्यापासी |सीमा आहे || २०-१-७ ||

तैसेची आप आणि तेज | अपूर्ण दिसती सहज | वायो चपळ समज |येकदेसी ||२०-१-८ ||

गगन आणि निरंजन | ते पूर्ण व्यापक सघन | कोणी येक अनुमान |तेथे असेचिना ||२०-१-९ ||

त्रिगुण गुणक्षोभिणी माया |माईक जाईल विलया | पूर्ण येकदेसी तया |व्यापकता नोहे ||२०-१-१० ||

प्राण्याचे शरीर लहानमोठे असल्याने ,शरीर सामर्थ्यही कमी जास्त असते .त्याचे शरीर स्थूल असते .,त्यामुळे ते मनाएव्हडे चपळ नाही ,चपळपणाव चंचळपणा एकदेशी असल्य्याने पूर्ण व्यापकता नसते .मनाच्या ,पृथ्वीच्या व्यापकतेला सीमा ,मर्यादा आहेत .म्हणून प्राणी ,मन ,पृथ्वी संपूर्ण व्यापक नाहीत .

आप ,तेज ही पूर्ण व्यापक नाहीत ,कारण अतिप्रचंड जलाशय असलेल्या सागरालाही मर्यादा आहेत .अग्नीलाही आपण मर्यादा घालतो तरच तो उपयोगी पडतो .वायू चपळ व चंचळ आहे .म्हणून तो एकदेशी आहे .आकाश व निरंजन पूर्ण व्यापक ,घनदाट आहेत पण आकाश ,जे त्रिगुण व माया यांपासून तयार झाले ,ते त्रिगुण आणि माया दोन्ही मायिक आहेत .नाशिवंत असणारी प्रत्येक वस्तू अपूर्ण व एकदेशी असते .त्याला पूर्ण व्यापकता नसते .म्हणून परब्रह्माची व्यापकता व बाकी कोणाचीही व्यापकता यात फरक आहे

महंताची वागणूक

2011-09-09T02:17:00.000-07:00

श्री समर्थांचा महंत वागतो कसा ?

श्रीसमर्थांच्या महंताभोवती एक वातावरण असे .त्यात अध्यात्म ,उपासना ,राजकारण या तिन्हींचा समावेश असतो .

जेथे अखंड नाना चाळणा | जेथे अखंड नाना धारणा | जेथे अखंड राजकारणा | मनासी आणती || १९-१०-१ ||

चर्चा आशंका प्रत्योत्तरे | कोण खोटे कोण खरे | नाना वग्तृत्वे शास्त्राधारी | नाना चर्चा || १९-१०-३ ||

भक्तीमार्ग विशद कळे | उपासनामार्ग आकळे | ज्ञानविचार निवळे | अंतर्यामी ||१९-१०-४ ||

श्रीसमर्थांचा महंत जेथे असतो ,तेथे अनेक विषयांवर विचारविनिमय चालतो .अनेक गोष्टी मनात वागवल्या जातात .अनेक राजकीय समस्यांवर चर्चा चालत . उत्तम गुणांचा अंगीकार कसा करावा ,याची चर्चा चालत .सतत भगवद निरुपण चाले .अनेक शंकांचे निरसन होत असे .शास्त्राधारे चर्चा होत असे .त्यामुळे सर्वांना भक्तीमार्ग सांगितला जात असे .त्यामुळे प्रत्येक जण मनात निवत असे ,शांत होत असे .मीपणा लय होण्यासाठी कोणती साधना करावी लागते ते चर्चेने कळत असे .

असे भक्तीज्ञानवैराग्य निर्माण करणारा महंत कसा वागतो ?

श्री समर्थ सांगतात :

वैराग्याची बहु आवडी | उदास वृत्तीची गोडी | उदंड उपाधी तरी सोडी | लागोंची नेदी || १९-१०-५ ||

प्रबंदाची पाठांतारे |उत्तरासी संगीत उत्तरे |नेमक बोलता अंतरे |निववी सकळांसी ||१०९-१०-६ ||

आवडी लागली बहु जना | तेथे कोणाचे काही चालेना | दळवट पडिला अनुमाना | येईल कैसा ||१९-१०-७ ||

लोकसंग्रह करणा-या श्रीसमर्थांच्या महंताला वैराग्याची आवड असते .,त्याच्यात अलिप्तपणा भरलेला असतो .तो अनेक कार्ये लोकांकडून करवून घेत असतो .पण त्यात तो कधीच अडकत नाही .त्याचे वाचन पाठांतर खूप मोठे असल्याने लोकांच्या शंकांची त्याला व्यवस्थित उत्तरे देता येतात .त्याचे बोलणे योग्य अ नेमके असते .त्यामुळेच सर्वांचे समाधान होते .

श्रीसमर्थांच्या महंतावर लोक खूप प्रेम करतात ,आदर करतात .त्यामुळे त्याच्या पुढे कोणी बोलत नाही .परंतु लोकांना त्याच्या मनाची स्थिती कळत नाही .त्याचे अनुसंधान लोकांना कळत नाही .तो स्वत: उपासना करतोच ,त्याबरोबर उपासनेचा प्रसार करतो .तो लोकांना फारसा दिसत नाही कारण तो मधूनच एकांताचे सेवन करतो .तो कोठे जातो ,काय करतो ते लोकांना समजत नाही ..

त्याला भेटायला आलेल्या लोकांचे अंत:करण विचाराने ,विवेकाने भरून टाकतो .एकांतिक वृत्तीचे लोक त्याच्या सानिध्यात समतोल बनतात .तो लोकांना श्रवण मनन करायला लावतो .तो सतत सावध असतो .सतत विवेकाने चालतो .

जितुके आपणास ठावे | तितुके हळूहळू सिकवावे | शाहाणे करून सोडावे | बहुत जन || १९ -१०-१४ ||

परोपरी सिकवणे | आडणुका सांगत जाणे | निवळ करुनी सोडणे | निस्पृहासी ||१९-१०-१५ ||

होईल ते आपण करावे | न होता जनाकरवी करवावे | भगवदभजन राहावे | हा धर्म नव्हे ||१९-१०-१६ ||

आपण करावे करवावे | आपण विवरावे विवरवावे |आपण धरावे धरवावे |भजनमार्गासी ||१९-१०-१७ ||

श्रीसमर्थांचे सांगणे असे की आपल्याला जेव्हडी माहिती आहे तेव्हडे सगळे ,हाती काहीही न ठेवता दुस-याला शिकवावे लोक शहाणे कसे होतील याचा सतत विचार करावा लोकांना समजे पर्यंत शिकवावे .त्यांच्या अडचणी अडवणूका यांचा निरास करावा .लोकांना नि:संदेह करावे .लोककार्यात जेव्हडे शक्य आहे तेव्हडे करावे .जे शक्य नाही ते लोकांकडून करवून घ्यावे .पण भगवद भजन सोडू नये .

उपाधीत सापडों नये | उपाधीस कंटाळो नये | निसुगपण कामा नये | कोणीयेकाविषी || १९-१०-२० ||

काम नासणार नासते | आपण वेडे उगेच पाहाते | आळसी हृद्यशून्य ते |काये करू जाणे || १९-१०-२१ ||

उपाधीपासून सुटला | तो निस्पृहपणे बळावला | जिकडे अनुकूल तिकडे चालला | सावकाश ||१९-१०-२४ ||

महान्ताने उपाधीत सापडू नये ,तिच्यात अडकू नये ,पण त्याने उपाधीला कंटाळू नये .कोणत्याही कामाचा आळस करू नये .असा उपदेश श्रीसमर्थ महंताला करतात .कारण आळसाने हाती घेतलेल्या कार्याचा नाश होतो .समर्थ पुढे सांगतात की महंताचे जीवन धकाधकीचे असल्याने आपल्या सारखा महंत तयार करण्यासाठी मनाने व शरीराने जो बलवान आहे ,त्याला अनेक प्रकारच्या युक्त्या ,अनेक कौशल्य शिकवून ,अनेक विचार देऊन तयार करावे,त्यामुळे तो महंती करू शकेल .

समर्थ पुढे सांगतात की जोपर्यंत लोकसंग्रहाचा व्याप आपण सांभाळू शकतो तोपर्यंत लोकसमुदायात राहावे .जेव्हा जमणार नाही तेव्हा तेथून निघून जाऊन आनंदाने परिभ्रमण करावे .जितके उपाधी पासून मोकळे व्हावे तितके मोकळे होत जातो .

कीर्ती पाहाता सुख नाही | सुख पाहाता कीर्ती नाही | केल्याविण कांहीच नाही | कोठे तऱ्ही ||१९-१०-२५ ||

संसार मुळीच नासका | विवेके करावा नेटका | नेटका करितां फिका |होत जातो || १९-१०-२८ ||

दोन महत्वाच्या गोष्टी श्रीसमर्थ केवळ महंतालाच नव्हे तर सामान्य माणसालाही सांगतात :

कीर्ती हवी असेल तर सुख आराम चालत नाही आराम हवा असेल तर कीर्ती मिळत नाही ..कीर्ती फक्त कष्ट केल्यानेच मिळते .साम्मान्य माणसाने संसार करताना ,महंताने महंती करताना मध्यचं उत्साह सोडू नये .,धीर सोडू नये .

संसार मुळातच नासका ,नाशिवंत ,अशाश्वत असतो .म्हणून संसार विवेकाने व्यवस्थित करावा .असे समर्थ सांगतात .विवेकाने संसार व्यवस्थित केला की त्यातला रस हळूहळू कमी कमी होत जातो ,आसक्ती क्षीण होत जाते .

महंताचे राजकारण

2011-09-09T02:13:00.000-07:00

महंताने राजकारण कसे करावे ?

महंत लोकसंग्रह करत असताना समाजातली भिन्न प्रकृतीची ,भिन्न पातळीची ,भिन्न आवाक्याची माणसे एकत्र येतात .त्या सर्वांकडून काहीतरी कार्य करवून घेण्याच्या क्रियेला श्रीसमर्थ राजकारण म्हणतात .राजकारण करताना त्यांच्या महंताने कसे वागावे ते समर्थ सांगतात :

ज्ञानी आणि उदास | समुदायाचा हव्यास | तेणे अखंड सावकाश |एकांत सेवावा || १९-९-१ ||

जेथे तजविजा कळती | अखंड चाळणा निघती | प्राणीमात्राची स्थिती गती | कळो येते || १९-९-२ ||

आत्मज्ञानी ,उदास अलिप्त वृत्ती असलेला पुरुष असेल व त्याला लोकसंग्रहाची आवड असेल तर त्याने लोकसंग्रह तर करावाच पण एकांतही सेवावा . त्याने अनेक योजना सुचतात ,अनेक उपाय सुचतात ,कार्य योग्य दिशेने चालले आहे की नाही ,लोकांची परिस्थिती कशी बदलता येईल या सर्व गोष्टी एकांतात सुचतात . परमेश्वराशी अनुसंधानही साधता येते .

जेणे जे जे मनी धरिले | ते ते आधीच समजले | कृत्रिम अवघेचि खुंटले | सहजची येणे || १९-९ -५ ||

अखंड राहतां सलगी होते | अति परीचये अवज्ञा घडते | याकारणे विश्रांती ते |घेता नये || १९-९-६ ||

आळसे आळस केला | तरी मग कारबारचि बुडाला | अंतरहेत चुकत गेला | समुदायाचा || १९-९-७ ||

श्रीसमर्थांचा महंत ज्ञानी आहे त्यामुळे दुस-याच्या मनात काय चालले आहे ते तो ओळखतो .त्यामुळे तो स्वत:चे व समाजाचे रक्षण करू शकतो .त्याचबरोबर श्रीसमर्थ महंताला सावध करतात की एकां ठिकाणी जास्त दिवस महंत राहिला तर अतिपरिचयात अवज्ञा अशी स्थिती होते .मग मान रहात नाही .म्हणून महंताने एकाच ठिकाणी विश्रांती घेत राहू नये असे समर्थ सांगतात .फिरण्याचा ,कामाचा आळस केला ,तर कारभार नाश पावतो .कार्याचा नाश होतो .लोकसमुदायाला कार्यरत ठेवण्याचा उद्देश तसाच राहतो .म्हणून महंताने आळस टाकावा .नित्यनियमाने करण्याची उपासनेची कामे लोकांच्या मागे लावावी ,म्हणजे त्यांना वाईट वागायला सवड मिळणार नाही .असे समर्थांचे महंतांना सांगणे आहे .

लोकांकडून काम कसे करवून घ्यावे ,त्यांची वृत्ती कशी पालटावी ,याचे मार्गदर्शन समर्थ करतात .

चोर भांडारी लावावा | घसरताच सांभाळावा | गोवा मूर्खपणाचा काढावा | हळू हळू || १९-९ -९ ||

कांटीने कांटी झाडावी | झाडावी परी ते कळों नेदावी | कळकटेपणाची पदवी |असो द्यावी ||१९-९-१२ ||

न कळतां करी कार्य जे ते | ते कामचि तत्काळचि होते | गचगर्तेत पडतां ते |चमत्कार नव्हे ||१९-९-१३ ||

चोरालाच भांडारावर मुख्य नेमावा .त्याने त्याच्यावर भांडाराचे रक्षण करण्याची वेळ येते .चोरीचा तो विचारच करू शकत नाही .समजा चोरी केलीच तर त्याला क्षमा करून सांभाळून घ्यायला समर्थ सांगतात .जो नष्ट असेल तर त्याच्या मुकाबल्यात नष्ट आणून उभा करावा .वाचाळा समोर वाचाळ आणून उभा करावा .आपल्या संबंधी दुस-याच्या मनात संशय निर्माण होईल असे करू नये .त्यासाठी कार्य लोकांकडून करवून घेताना महंताने अलिप्त असावे .समर्थ म्हणतात की काट्याने काटा काढावा .म्हणजे दुर्जनांचा बंदोबस्त दुर्जनांकडून करावा .पण ते कोणी केले हे लोकांना कळू नये .

ऐकोनी आवडी लागावी | देखोनी बळकटी व्हावी | सलगीने आपली पदवी | सेवकामध्ये || १९-७-१४ ||

कोणीयेक काम करितां होते | न करीता ते मागे पडते | याकारणे ढिलेपण ते | असोचि नये ||१९-७-१५ ||

जो दुस-यावरी विश्वासला | त्यांचा कार्यभाग बुडाला | जो आपणचि कष्टत गेला | तोचि भला ||१९-७-१६ ||

महंत असा असावा की त्याची कीर्ती दूरवर पसरावी .त्याला प्रत्यक्ष बघून त्याच्याबद्दल श्रध्दा बळकट व्हावी .आपण त्याच्या गटातले आहोत या बद्दल लोकांना अभिमान वाटावा .म्हणून महंताने आपले काम चालू ठेवावे .कारण काम चालू ठेवले नाही तर ते काम थांबते .आपले काम आपण स्वत: करावे .कारण जो दुस-यावर आपल्या कामासाठी अवलंबून राहतो त्याचे काम नासते .म्हणून समर्थ सांगतात :

मुख्य सूत्र हाती घ्यावे | करणे ते लोकांकरवी करवावे | कित्तेक खलक उगवावे | राजकारणामध्ये || १९-७-१८ ||

कार्याचे मुख्य सूत्र आपल्या हातात ठेवावे .पण कार्य मात्र लोकांकडून करवून घ्यावे .कार्य करताना अनेक लोकांना पुढे आणून कार्यकर्ता बनवावे .गांवगुंडांना हैराण करून नरम करावे .त्यांना आपलेसे करावे .त्यांना नाहीसे करू नये .

दुर्जन प्राणी समजावे |परी ते प्रगट न करावे | सज्जनापरीस आळवावे | महत्व देऊनी || १९-७ -२३ ||

हे धूर्तपणाची कामे | राजकारण करावे नेमे | ढिलेपणाच्या संभ्रमे |जाऊ नये || १९-७-२७ ||

कोठेच पडेना दृष्टी |ठाई ठाई त्याच्या गोष्टी | वाग्विलासे सकळ सृष्टी | वेधिली तेणे || १९-७-२८ ||

जैसास तैसा जेव्हा भेटे | तेव्हा मज्यालसी थाटे | इतुके होते परी धनी कोठे |दृष्टीस न पडे || १९-७-३१ ||

समाजातली दुर्जन माणसे ओळखली तरी ती दुर्जन आहेत असे प्रगट पणे बोलू नये .नाहीतर कायमची कटकट सुरु होते .म्हणून महंताने राजकारण व्यवस्थित करावे .ढिले पणे वावरू नये .लोकांच्या दृष्टीस न पडता याच्या ब्बद्दल लोकांनी चर्चा करावी असे काम त्याने करावे .असा महंत आपल्या वक्तृत्वाने लोकांना आपल्याकडे आकर्षून घेतो .असे राजकारण महंताने करावे .असे समर्थ सांगतात .

नवीन लोकसंग्रह करणारा नेता कसा असावा ?

2011-09-09T02:06:00.000-07:00

नवीन लोकसंग्रह करणा-या नेत्याने कसे वागावे ?

श्री समर्थांनी प्रयत्नांना फार महत्व दिले आहे .समाजातील अज्ञानी लोक आसक्तीमुळे जी दु:खे भोगतात ,ती दु:खे कमी करण्यासाठी महंताने कसे प्रयत्न करायला हवेत ते १९-७ यत्न निरुपण या समासात समर्थ सांगतात :

कथेचे घमंड भरून द्यावे | आणि निरूपणी विवरावे | उणे पडोची नेदावे | कोणीयेकविषी || १९-७-१ ||

कोण कोण राजी राखिले | कोण कोण मनी भंगिले | क्षणक्षना परिक्षिले |पाहिजे लोक ||१९-७-६ ||

जिकडे तिकडे कीर्ती माजे | सगट लोकांस हव्यास उपजे | लोक राजी राखोन कीजे | सकळ काही ||१९-७ -१० ||

महंताने धडाक्याने कथा करावी .,सगळे वातावरण कथेने भरून टाकावे .कथेत निरुपणामध्ये अध्यात्माचे ही विवरण असावे .त्यापैकी कशातही उणीव पडू देऊ नये .त्यासाठी महंताचे चौफेर वाचन असावे .मनन चिंतन असावे .तरच श्रोत्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांची महंत लगेच उत्तर देऊ शकेल .नाहीतर श्रोते वक्त्याची किंमत ओळखतात .त्याचे महत्व कमी होते .

महंताला एकांत वासाची जरुरी का आहे ते सांगताना समर्थ सांगतात .: एकांतात गेल्यावरच आपल्यावर कोण प्रसन्न आहे ,आपण कोणाचा मनोभंग केला आहे का ? आपण कोणाला दुखावले आहे का ? याचा विचार करता येतो .लोकांची परीक्षा करता येते .

महान्ताने असे वागावे की सर्वत्र त्याची कीर्ती पसरावी .लोकांना त्याची आवड उत्पन्न व्हावी . काय करावे म्हणजे लोक संतुष्ट राहतील याची चाळणाही करावी .

महंत लोकांमध्ये मिसळत असला ,अज्ञानी लोकांची दु:खे ,त्यांचे प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करता असला

तरी त्याचे आत्मानुसंधान ढळता कामा नये ,तरच तो उत्कट व भव्य कार्य करू शकतो .

लोकसंग्रह कोणी करावा ?

लोकांमध्ये मिसळताना ,ज्याला आपले स्वरूपानुसंधान टिकवता येईल त्यानेच लोकसंग्रह करावा ,त्यानेच महंती मिरवावी .असे समर्थ म्हणतात .

ही धकाधकीची कामे | तीक्ष्ण बुद्धीची वर्मे | भोळ्या भावार्थे संभ्रमे | कैसे घडे || १९-७ - १९ |

लोकसंग्रह करणे सोपी गोष्ट नाही .त्यासाठी विलक्षण बुद्धीचे सामर्थ्य लागते .तीक्ष्ण बुद्धीने वर्मे ओळखून कामे करावी लागतात .समर्थ म्हणतात की लोकसंग्रह सुखासुखी करण्याची गोष्ट नाही .जसे शेत पिकवले पण पीक बाजारात नेले नाही तर वाया जाते .जवाहीर विकण्याचा व्यापार केला पण हिंडले नाही तर नुकसान होते .तसे महंताने लोकसंग्रह केला पण लोकांचे अंत:करण सांभाळले नाही तर महंती फसते ,फजिती होते .

जरी चढती चढती आवडी उठे | तरी परमार्थ प्रगटे | धसधस करता विटे |सगट लोक ||१९ -७ -२१ ||

आपले लोकांस मानेना | लोकांचे आपणास मानेना |अवघा विकल्पचि मना | समाधान कैसे || १९-७-२२ ||

लोकांना महंताचे विचार पटले तर त्यांना महंत आवडू लागतो .त्याच्या विचारा प्रमाणे लोक वागू लागतात .लोकांमध्ये भगवद भक्ती वाढू लागते ,परमार्थ प्रगट होऊ लागतो .याउलट लोकांशी वादविवाद झाले ,संघर्ष झाला ,तर लोक त्या महंताला विटतात ,कंटाळतात . तो त्यांना नकोसा होतो .लोकसंग्रह निर्माण करूनही ,महंताला सर्वांना संतुष्ट ठेवता आले नाही ,समुहाचे अंत:करण सांभाळता आले नाही तर समूह विस्कटतो .,श्रम वाया जातात .म्हणून समर्थ सांगतात :

बहुत दिवस श्रम केला | सेवटी अवघाचि व्यर्थ गेला | आपणास ठाकेना गल्बला | कोणे करावा || १९-७-२४ ||

महंताची महंती किती अवघड आहे ते सांगताना समर्थ सांगतात :

मूर्ख मूर्खपणे भरंगळती | ज्ञाते ज्ञातेपणें कळहो करिती | होते दोहींकडे फजिती | लोकांमध्ये ||१९-७-२६ ||

कारबार आटोपेना करवेना | आणि उगेही राहेना | याकारणे सकळ जना | काय म्हणावे || १९-७-२७ ||

नासक उपाधीस सोडावे | वय सार्थकी घालावे | परिभ्रमणे कंठावे | कोठे तरी || १९-७-२८ ||

समाजातील मूर्ख लोक मूर्खपणे भलतेच वागतात तर शहाणी माणसे शहाणपणाच्या अभिमानाने भांडतात .महंत दोन्हीकडून कात्रीत सापडतो .अशा वेळेस त्याला कारभार झेपत नाही.स्वस्थ ही बसवत नाही ,लोकसंग्रह केला पण त्याला सांभाळणे त्याला जमत नाही .अशा वेळेस परमार्थ साधना करून आपले वय सार्थकी लावावे ,देशात परिभ्रमण करावे ,असा उपदेश श्री समर्थ अशा महंताला करतात .

परिभ्रमण करीना | दुस-याचे कांहीच सोसेना | तरी मग उदंड यातना | विकल्पाची || १९-७ -२९ ||

जो महंत परिभ्रमण करत नाही ,दुस-यासाठी झीज सोसत नाही ,त्याची देहबुद्धी बळकट राहते ,आणि संशयाच्या ,देहबुद्धीच्या यातना त्याला भोगाव्या लागतात .

2011-09-09T02:03:00.000-07:00

चांगला नेता बनण्यासाठी महंता ने काय करावे ?

महंताने कसे असावे हे सांगितल्यावर शिष्यांनी प्रश्न विचारला : महंताने चांगला नेता होण्यासाठी काय करावे ?

समर्थ सांगतात :

नाही देहाचा भंरवसा | केव्हा सरेल वयसा | प्रसंग पडेल कैसा | कोण जाणे || १९-६-२५ ||

याकारणे सावधान असावे | जितुके होईल तितुके करावे | भगवदभक्तीने भरावे | भूमंडळ || १९-६-२६ ||

आपणास जे जे अनुकूल | ते ते करावे तत्काळ | होईना त्यास निवळ | विवेक उमजावा ||१९-६-२७ ||

विवेकामध्ये सांपडेना | ऐसे तो कांहीच असेना | एकांती विवेक अनुमाना |आणून सोडी ||१९-६-२८ ||

अखंड तजविजा चाळणा जेथे | पाहाता काय उणे तेथे | येकांतेवीण प्राणीयांते | बुद्धी कैसी ||१९-६-२९ ||

येकांती विवेक करावा | आत्माराम वोळखावा | येथून तेथवरी गोवा | कांहीच नाही || १९-६-३० ||

समर्थ सांगतात की देह केव्हा पडेल याचा भंरवसा नसतो .म्हणून सावधपणे आज लोकांसाठी जेव्हडे करता येईल ते करावे .भगवंताच्या कीर्तीने सारे जग भारून टाकावे .आज जे करणे अनुकूल आहे ते ताबडतोब करून टाकावे .जे आपल्या कडून होण्यासारखे नाही त्यावर विवेक करावा .विवेकाने सर्व काही साध्य होते ..जे आपल्या कडून होत नाही ते अनुमानाला येते .विवेक एकांतातच करता येतो .म्हणून महंताने एकांत करावा .एकांतात जाऊन आत्मारामाचा साक्षात्कार करून घ्यावा म्हणजे मग सर्व गोष्टी स्पष्ट होतात .नीट होतात .कोणत्याही शंका रहात नाहीत .

समर्थांच्या महंताचे वागणे कसे असायचे ?

2011-09-09T01:56:00.000-07:00

महंताने कसे वागावे ?

द १९ स ५ मध्ये समर्थांनी सांगितले की सद्गुरू मिळाला तर त्याच्या कृपेने संगत्याग व निदिध्यास घडतो .श्री समर्थांचा प्रत्येक महंत सद्गुरूच्या तोडीचा होता .त्यांच्यापैकी कित्येक जणांना त्यांनी अनुग्रह देण्याची परवानगी दिली होती .त्यामुळे प्रत्येक महंताने कसे वागावे ,कसे असावे असा प्रश्न महंताने केल्यावर समर्थ म्हणतात :

परमार्थी आणि विवेकी | त्याचे करणे माने लोकी | कां जे विवरविवरो चुकी | पडोचीं नेदी ||१९-६-१ ||

जो जो संदेह वाटे जना | तो तो कदापी करीना | आदि अंत अनुमाना | आणून सोडी ||१९-६-२ ||

श्री समर्थांचा महंत लोकसंग्रह करत असतो .लोकांना देशप्रेम ,भगवदभक्ती शिकवून त्यांची लौकिक व पारमार्थिक उन्नति करण्याचा प्रयत्न करत असे .असा महंत स्वत: कसा असावा हे सांगताना श्री समर्थ सांगतात की महंत पारमार्थि व विवेकी असावा .तो स्वत: भगवदभजनात रममाण होऊन निस्पृतेने ,विवेकाने वागणारा असावा .तरच त्याचे बोलणे ,वागणे लोकांना पटणारे होते .कारण अशा महंतांवर लोकांचे पूर्ण लक्ष असते .त्यामुळे लोकांच्या मनात कोणताही संदेह निर्माण होईल अशी वर्तणूक महंताची नसावी .त्यांमुळे त्याने विचार करूनच ,चूक घडणार नाही असेच वागणे ठेवायला हवे .

महंताने कसे असावे ते समर्थ सांगतात :

कोण्हास कांहीच न मागावे | भगवदभजन वाढवावे | विवेकबळे जन लावावे |भजनाकडे || १९-६-११ ||

परांतर रक्षायाची कामे | बहुत कठीण विवेकवर्मे | स्वईच्छेने स्वधर्मे | लोकराहाटी ||१९-६-१२ ||

महंताने कोणाकडे काही मागू नये .त्याने भगवंताचे भजन वाढवावे .अनेक लोकांना भगवंताच्या भजनाकडे विवेकाने वागून वळवावे .त्यासाठी आधी महंताचे चारित्र्य शुध्द हवे . सदाचारी हवे . तरच तो हे काम करू शकेल .

प्रत्येक व्यक्ती तिच्या स्वभावानुसार वागत असते . प्रत्येकाची मते भिन्न असतात .प्रत्येकाचा स्वभाव त्याच्या सत्व ,रज ,तम यापैकी जो गुण प्रभावी असेल त्याप्रमाणे ठरत असतो .,म्हणूनच प्रत्येक व्यक्तीला खुश ठेवणे ही महंता साठी एक कला आहे . अशी कला साधणे महंताला शक्य झाले तर तर तो लोकसंग्रह करू शकतो .

लोकांचा समूह एकत्र आणून ,त्यांच्या कडून कार्य घडवून आणण्यासाठी तो नेता एकजिनसी ,ध्येय निष्ठ असायला हवा .तसा तो नसेल तर समुहात अंतर्गत विरोध उत्पन्न होतो .आणि कार्याची हानी होते .

उत्कट भव्य तेचि घ्यावे | मळमळीत अवघेची टाकावे | निस्पृहपणे विख्यात व्हावे | भूमंडळी ||१९-६-१५ ||

दीक्षा बरी मित्री बरी | तीक्ष्ण बुद्धी राजकारणी बरी | आपणास राखे नाना परी | अलिप्तपणे || १९-६-१७||

अखंड हरीकथेचा छंदु | सकळांस लागे नामवेदू | प्रगट जयाचा प्रबोधु | सूर्य जैसा || १९-६-१८ ||

दुर्जनासी राखो जाणे | सज्जनासी निववू जाणे | सकळांचे मनीचे जाणे | ज्याचे परी ||१९-६-१९ ||

महंताची दीक्षा चांगली असते ,मैत्री सुरेख असते . राजकारणातही त्याची तीक्ष्ण बुद्धी चांगली असते .असा समाज जीवनाच्या सर्व क्षेत्रात तो उत्तम असायला हवा .तरच तो अलिप्तपणे वागून लोकसंग्रह करू शकतो .करून तो कशातही नसावा .असा महंत हवा .

त्याला हरिकथेचा छंद हवा .हरीकाठेतून नामाची गोडी त्याने लोकांना लावायला हवी .त्याचे ज्ञान सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असल्यानेच तो लोकांना नामाला लावण्याचे पवित्र कार्य करू शकतो .त्याच्या अंगी सर्व प्रकारच्या लोकांचे समाधान करण्याचे सामर्थ्य असावे .त्यामुळे दुर्जनाला कसे सांभाळायचे ते त्याला माहिती असायला हवे .प्रत्येकाच्या मनात काय चालले आहे ते त्याला कळायला हवे व योग्य तऱ्हेने त्याने वागायला हवे . त्याने खरे अलिप्त ,निस्पृह ,दयाशील असायला हवे .

त्याच्या संगतीत आलेली माणसे अंतर्बाह्य बदलायला हवीत .महंताच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तीच्या ठिकाणी उत्तम गुणांची जोपासना व्हायला हवी .महंताने त्याला हवा तसा चांगला बदल लोकांमध्ये लोकांमध्ये घडवून आणणे हेच महंताचे खरे सामर्थ्य असते .

जेथे तेथे नित्य नवा | जनासी वाटे हा असावा | परंतु लालची चा गोवा |पडोंचि नेदी || १९-६-२१ ||

उत्कट भक्ती उत्कट ज्ञान | उत्कट चातुर्य उत्कट भजन | उत्कट योग अनुष्ठान |ठाई ठाई ||१९-६-२२ ||

काही येक उत्कटेवीण |कीर्ती कदापी नव्हे जाण | उगाच वणवण फिरोन | काय होते ||१९-६-२४ ||

श्री समर्थांनी महंताने एके जागी जास्त काळ राहू नये असेही सांगितले आहे .एखाद्या येता ठिकाणाचे काम झाले की तेथून निघून जावे असे समर्थ सांगतात .कारण एकां ठिकाणी जास्त काळ राहले तर त्या लोकांविषयी ,जागेविषयी ,कामाविषयी आसक्ती निर्माण होण्याची शक्यता असते .म्हणून समर्थांचे महंत फिरत असत .नव्या जोमाने ,नव्या स्फूर्ती ने ! त्यामुळे लोकांना तो सतत हवाहवासा वाटे .पण कोणाकडून काही घ्यावे अशी लालसा त्याच्या मनात कधीही येता कामा नये .

लोकांना तो हवाहवासा वाटायला हवा कारण त्याची भक्ती ,ज्ञान ,भजन योग ,अनुष्ठान सर्वच उत्कट असायला हवी .सर्वांना तो स्फुर्ती देणारा हवा .त्याची उत्कट निस्पृहता हवी .तरच तो कीर्ती संपादन करू शकेल . उत्कटता म्हणजे मनाची तळमळ ,मनाची तीव्रता .मनाची तळमळ व मनाची तीव्रता असल्याने त्याच्या प्रत्येक कार्यात जिवंतपणा ,तरतरीतपणा लगबग अनुभवायला मिळायला हवी .

देहाचे महत्व

2011-08-30T01:18:00.000-07:00

देहाचे महत्व काय ?

शिष्य चर्चा करत होते की माणसाचा जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन कसा असावा ? प्रवृत्तिपर किंवा निवृत्तिपर .प्रवृत्तिपर दृष्टीकोन असणारे शिष्य देहाला ,या दृश्य विश्वाला महत्व देत होते .देह सर्वस्व आहे असे म्हणत होते .तर निवृत्तिपर विचाराचे शिष्य शुध्द जाणीव असणारा आत्मा महत्वाचा मानत होते .त्यांच्या दृष्टीने देह क:पदार्थ होता .अंतरात्मा परमार्थ साधनेचा प्राण आहे ,त्याची साधना आवश्यक आहे असे मानत होते . ही चर्चा चालू असताना श्री समर्थ रामदास स्वामी तेथे येतात आणि सांगू लागतात .

परी त्या सकळांचे हि कारण | मुळी पहावे स्मरण | तया स्मरणाचे अंश जाण | नाना देवते || १९-५-५ ||

दगड माती ,सोने ,अनेक धातूंचे देव असतात .शालीग्राम ,,स्फटिकाचे देव ,सूर्यकांत ,सोमकांत ,,तांदळे ,नर्मदे ,चक्रांकित दगड सर्वच देव मानले जातात .पण या सगळ्या देवांचे कारण हे मुळात झालेले स्मरण रूप संकल्प आहेत .मूळ संकल्प म्हणजे मूळमाया .,तिने त्रिगुण निर्माण केले .त्रिगुणांचे स्वामी ब्रह्मा ,विष्णू ,महेश हे देव निर्माण झाले .त्यांची प्रतीके आपण बनवतो .त्यांची पूजा करतो .

देवांची भक्ती ,पूजा करण्यासाठी देहाची आवश्यकता असते

.देह्यावेगळी भक्ती फावेना | देह्यावेगळा देव पावेना | याकारणे मूळ भजना | देहचि आहे || १९-५-७ ||

देहाशिवाय ,देहाने केलेल्या साधनेशिवाय देव पावत नाही .देह नसेल तर भजन ,पूजन ,देवाचा महोत्सव कसा करणार ? देवाच्या पूजेतील गंध ,अत्तर ,प्पात्र ,पुष्प ,फळ तांबूल ,धूप ,दीप असे पूजेचे सोपस्कार कसे करणार ? म्हणजेच देहानेच देवाचे भजन पूजन होऊ शकते .

हिंदू धर्मात ३३ कोटी देव मानले आहेत .त्या प्रत्येक देवतेचे सामर्थ्य वेगवेगळे असते .मूळ अंतरात्म्याचे सामर्थ्य कमी अधिक प्रमाणात ह्या देवतांमध्ये प्रगट होते .कोणत्याही देवाचे केलेले भजन हे मूळ अंतरात्म्याला च जाऊन पोहोचते .

नाना देवी भजन केले | ते मूळ पुरुषासी पावले | याकारणे सन्मानिले | पाहिजे सकळ काही || १९-५-१४ ||

ज्याप्रमाणे आकाशातून पडलेले पाणी सागराला जाऊन मिळते ,त्याप्रमाणे कोणत्याही देवाचे केलेले भजन मूळ पुरुषाला जाऊन मिळते . त्यांमुळे सर्व देवदेवतांना योग्य तो मान द्यावा .तसेच अंतरात्म्यामध्ये असलेली जाणीव अंश रूपाने प्रत्येक देहात प्रगट झालेली असते .म्हणूनच समर्थ म्हणतात

म्हणोनी येळील न करावे | पाहाणे ते येथेची पाहावे | ताळां पडता राहावे |समाधाने || १९-५-१६ ||

अंतरात्मा पहायचा असेल तर याच देहात पहाता यावा यासाठी प्रयत्न करायला हवा .माणसे देवाला शोधण्यासाठी नाना तीर्थयात्रा करतात ,कोणी अवतारांना मानतात . क्षेत्रातील देव ,अवतार हे ,ब्रह्मा ,विष्णू ,महेश या त्रिमूर्तीची प्रतीकात्मक रूपे असतात .सर्व अवतार आपली कार्ये संपवून त्रिगुणातीत असलेल्या परमात्म्यात विलीन झालेली असतात .म्हणून मुख्य देव जो परमात्मा त्याच्या पर्यंत जाऊन पोचायला हवे ,हा विचार मांडताना श्रीसमर्थ म्हणतात :

भूमंडळी देव नाना | त्यांची भीड उलंघेना | मुख्य देव तो कळेना | काहीं केल्या || १९-५-२३ ||

अनेक प्रकारचे देव मानव निर्मित आहेत .त्यांना निर्भय पणे जो बाजूला सारतो व खं-या देवाचा शोध घेतो ,त्यालाच त्रिगुणातीत देव सापडतो .

खरा देव कसा शोधावा याचे मार्गदर्शन करताना समर्थ म्हणतात :

कर्तुत्व वेगळे करावे | मग त्या देवासी पाहावे | तरीच काही येक पडे ठावे | गौप्यगुह्य ||१९-५-२४ ||

ते दिसेना ना भासेना |कल्पांतीही नासेना | सुकृतावेगळे विश्वासेना | तेथे मन || १९-५-२५ ||

म्हणोनि कल्पनारहित | तेचि वस्तू शाश्वत | अंत नाही म्हणोनी अनंत | बोलिजे तया ||१९-५-२७ ||

हे ज्ञान दृष्टीने पहावे | पाहोनी तेथेची राहावे | निजध्यासे तद्रूप व्हावे | संगत्यागे || १९-५ २८ ||

नाना लीळा नाना लाघवे | ते काय जाणिजे बापुड्या जीवे | संतसंगे स्वानुभावे | स्थिती बाणे || १९-५-२९ ||

ऐसी सूक्ष्म स्थिती गती | कळतां चुके अधोगती | सद्गुरुचेनी सद्गती | तत्काळ होते ||१९-५-३० ||

समर्थ सांगतात : माणसात देहबुद्धीचे प्राबल्य असल्याने मी कर्ता ,मी भोक्ता अशी धारणा असते ,त्यामुळे खं-या देवा पर्यंत माणूस पोहोचू शकत नाही .जेव्हा तो त्याची देहबुद्धी बाजूला सारतो ,मी कर्ता ही भावना ,,हा अहंकार दूर सारतो ,तेव्हाच तो खं-या देवाला जाणण्यास योग्य होतो .

खरा देव म्हणजे परमात्मा ,परब्रह्म ! तो कल्पनातीत आहे .कल्पना तेथे पोहोचू शकत नाही ,मायेन त्याचे वर्णन करता येत नाही .त्याला बघण्यासाठी ज्ञान दृष्टीच हवी ,निदिध्यास हवा .तरच त्याला पाहाता येते .आपले मन जोपर्यंत आहे ,त्यातून विचार येत आहेत ,कल्पना स्फुरत आहेत ,तोपर्यंत आपण अंतरात्म्याला जाणू शकत नाही .कर्तेपण दूर सारले तरच अंतरात्म्याचे गुप्त रहस्य जाणता येते .

कल्पना रहित असलेले तत्व ,अंत नसलेले तत्व ,तीच शाश्वत वस्तू असते .तिला जाण तद्रूप ण्यासाठी नि:संग व्हावे लागते .संगत्याग घडावा लागतो .संगत्याग म्हणजे देहबुद्धीचा त्याग ,देहबुद्धीचा ,कर्तेपणाचा त्याग केला तरच त्या शाश्वत सद्वस्तूशी होता येते .त्यासाठी संतसंग हवा . सत्संगाने व स्वत:च्या अनुभवाने त्रिगुणातीत ,शाश्वत सद्वस्तूशी तादात्म्य पावता येते .सद्गुरूची कृपा झाली तर ही अवस्था लवकर येते .

भाग्यवान पुरुष कसा ओळखावा ?

2011-08-30T01:12:00.000-07:00

भाग्यवान पुरुषाची लक्षणे कोणती ?

श्री समर्थांनी १९-३ या समासात करंट्याची लक्षणे सांगितल्यावर शिष्य विचारतात : भाग्यवान पुरुषाची लक्षणे कोणती ? तेव्हा श्री समर्थ सांगतात :

उपजत गुण शरीरी | परोपकारी नानापरी | आवडे सर्वांचे अंतरी | सर्वकाळ || १९-४-२ ||

नाना उत्तम गुण सत्पात्र | तेचि मनुष्य जगमित्र | प्रगट कीर्ती स्वतंत्र | पराधेन नाही || १९-४-६ ||

राखे सकळांचे अंतर | उदंड करी पाठांतर | नेमस्तपणाचा विसर | पडणार नाही || १९-४-७ ||

ज्यांचे अंगी काही गुण उपजतच असतात ,तो अनेक मार्गांनी परोपकार करतो .तो सर्वांना नेहमीच आवडतो .तो सदेव ,भाग्यवान होय .तो कोणाचे मन मोडत नाही .चांगल्याची संगत सोडत नाही .तो सर्वांना हवाहवासा वाटतो .जेथे तो जातो तेथे तेथे तो नवीनपणे लोकांना हवाहवासा वाटतो .अनेक उत्तम गुण त्याच्या जवळ असतात त्यामुळे तो सत्पात्र असतो .त्यामुळे तो जगमित्र असतो .तो सर्वांचे अंत:करण सांभाळतो .त्याचे पाठांतर खूप असते .तो नित्य नियमित आचरण करत असतो .तो अविरत परोपकार करतो .त्यामुळे तो सर्वांना हवाहवासा वाटतो .सर्व जण त्याची वाट पहात असतात .कारण तो प्रत्येकाच्या अडचणीच्या वेळेस मदतीला उभा असतो .त्याच्या जवळ १४ विद्या ६४ कला असतात .तो संगीत जाणतो ,स्वत: गातो .न्याय नीती भजन मर्यादा सांभाळून तो आपला काळ सार्थकी लावतो .त्यामुळे अशा उत्तम गुणांनी ज्याचे अंत:करण शृंघारले असते .असा पुरुष सर्व पुरुषात शोभून दिसते .

प्रपंची जाणे राजकारण | परमार्थी साकल्य विवरण | सर्वांमध्ये उत्तम गुण | त्यांचा भोक्ता ||१९-४-१७ ||

मागे येक पुढे येक | ऐसा कदापी नाही दंडक | सर्वत्रांसी अलौकिक | तया पुरुषाची ||१९-४-१८ ||

कर्मवीधी उपासनाविधी |ज्ञानविधी वैराग्यविधी | विशाळ ज्ञातृत्वाची बुद्धी |चळेल कैसी || १९-४-२० ||

उत्तम पुरुष प्रपंचात राजकारण म्हणजे व्यवहारचातुर्य जाणतो .परमार्थात आत्मानात्म विवेक व सारासार विचार जाणतो . सगळ्यात जे उत्तम असतो त्यांचा तो रसिक असतो ..तो मागे एक पुढे एक असे दुटप्पेपणे असे वागत नाही . तो कोणाचे अंत:करण दुखवत नाही . कर्म ,उपासना ,न्यान आणि वैराग्य ह्या चारही गोष्टी त्याच्या जवळ योग्य पध्दतीने आढळतात .

दुस-याच्या दु:खे दुखवे | दुस-याच्या सुखे सुखावे | अवघेची सुखी असावे |ऐसी वासना || १९-४-२३ ||

त्याला दुस-याच्या दु:खाने दु:ख होते .दुस-याच्या सुखाने तो सुखी होतो .सर्वजण सुखी असावे असे त्याला वाटते . त्यासाठी तो प्रयत्नही करतो .त्याला कोणाचे उणे सहन होत नाही . त्याला पैशाची अभिलाषा नसते .कोणी त्यांचा धिक्कार केला तरी तो मनात अस्वस्थ होत नाही .त्यांचा तोल तो ढळू देत नाही कारण तो आपल्या शरीराला मिथ्या समजत असतो .कोणी त्याची निंदा केली तरी ती देहापुरती आहे अशी त्याची खात्री पटते ..तो खरा ज्ञाता असतो .त्यामुळे त्याच्या जवळ देहबुद्धी नसते .

हे अवघे अवलक्षण | ज्ञाता देही विलक्षण | काही तऱ्ही उत्तम गुण | जनी दाखवावे || १९-४-२७ ||

लोकी अत्यंत क्षमा करिती | आलिया लोकांचे प्रचीती | मग ते लोक पाठी राखिती | नाना प्रकारे || १९-४-२९ ||

देहबुद्धी असणे हे अवलक्षण आहे .ज्ञाता पुरुष देहात असला तरी तो देह मिथ्या आहे हे तो जाणतो .त्याच्या जवळ देहबुद्धी नसते देहात असून तो विदेहीपणे राहतो .उत्तम गुणांमुळे लोक त्याच्या कडे आकर्षिले जातात .उत्तम गुणांची जोपासना करण्या साठी ज्ञानी पुरुषाला तीक्ष्ण व सूक्ष्म बुद्धी लागते .ती भाग्यवान पुरुषाचे अंगी असते .म्हणून तो लोकांचे अन्याय व अपराध क्षमा करतो .तो क्षमाशील असतो .असा महापुरुष सदैव धीर ,उदार ,गंभीर असतो .जेव्हडे उत्तम गुण आहेत ते समर्थ पुरुषाची लक्षणे आहेत .

करंटा भाग्यवान होईल का ? कसा ?

2011-08-30T01:09:00.000-07:00

करंटा भाग्यवान कसा बनतो ?

करंटा भाग्यवान कसा बनेल ते सांगताना समर्थ म्हणतात :

कांही नेमकपण आपुले | बहुत जनास कळो आले | तेचि मनुष्य मान्य जाले |भूमंडळा|| १९-३-२३ ||

झिजल्यावाचून कीर्ती कैची | मान्यता नव्हे की फुकाची | जिकडे तिकडे होते ची ची | अवलक्षणें ||१९-३-२४ ||

भल्याची संगत धरीना | आपणासी शहाणे करीना | तों आपलाची वैरी जाणा |स्वहित नेणे || १९-३-२५ ||

जेथे नाही उत्तम गुण | ते करंटपणाचे लक्षण | बहुतांसी न माने ते अवलक्षण |सहजची आले || १९-३-२७ ||

तन मन धनाने झिजल्याशिवाय जगात कीर्ती मिळत नाही .ज्याच्या जवळ कुलक्षणें असतात त्याची सर्वत्र छी थू होते .जो माणूस चांगल्याची संगत धरत नाही तो स्वत:ला शहाणा करत नाही .जो स्वत:चे हित जाणत नाही तो स्वत:चा वैरी होतो .ज्याच्या जवळ एकही उत्तम गुण नाही तो करंटा समजावा .तो पुष्कळांना आवडत नाही .तेच त्याचे कुलक्षण समजावे .

याकारणे अवगुण त्यागावे | उत्तम गुण समजोन घ्यावे | तेणे मनासारखे फावे |सकळ काही ||१९-३-३० ||

म्हणून करंट्याने आपले अवगुण त्यागावे .उत्तम गुण समजून अभ्यासावे .म्हणजे सर्व काही मनासारखे होते .

करंटा कोणाला म्हणावे ?

2011-08-30T01:06:00.000-07:00

करंट्याची लक्षणे कोणती ?

श्री समर्थ लोकांचे दोन गटात विभाजन करतात .१ भाग्यवान माणसे २ भाग्यहीन माणसे म्हणजेच करंटी माणसे .विवेकाचा अभाव व कष्ट करण्याचा अभाव या दोन कुलक्षणां मुळे माणूस करंटा बनतो .असे श्री समर्थ १९-३ या करंटलक्षण निरुपण या समासात सांगतात .ही लक्षणे सांगण्याचा उद्देश हा की त्या लक्षणांचा त्याग केल्याने माणूस भाग्यवान होतो .पापाचे आचरण केल्याने दारिद्र प्राप्त होते .दारिद्र्याने पाप साठते .दारिद्र्य येते .आळसाने ,प्रयत्न करणे न आवडल्याने प्रथम आळस सोडावा .करंट्याची वासना अधर्मात वावरते म्हणून वाईट गोष्टी कराव्याश्या वाटतात .

करंटा नेहमी भ्रमिष्ठ ,झोपाळू असतो .अव्वाच्या सव्वा बोलतो .कोणाच्या अंत:करणाची तो पर्वा करत नाही .त्याला लिहिणे ,वाचणे ,जमाखर्च ,व्यापारात लागणारे देणेघेणे कांहीच येत नाही .तो वस्तू हरवतो ,मोडतो पाडतो ,फोडतो विसरतो ,चुकतो ,चांगल्या माणसांची संगत तो धरत नाही .दुष्ट नष्ट चोरटे ,पापी मित्र जोडतो .तो प्रत्येकाशी भांडतो .,तो चोरटा असतो .दुस-याचा घात करणारा असतो .वाटमार करणारा असतो .

दीर्घ सूचना सुचेचिना | न्याय नीती हे सुचेना | परअभिळासी वासना |निरंतर ||१९-३-१० ||

आळसे शरीर पाळी | अखंड कुंसी कांडोळी | निद्रा पाडी सुकाळी | आपणासी || १९-३-१२ ||

शब्द सांभाळून बोलेना| आंवरता आवरेना | कोणीयेकासी मानेना | बोलणे त्याचे ||१९-३-१६ ||

दूरदर्शीपणा त्याला सुचत नाही ,नीती न्याय रुचत नाही .दुस-याला लुबाडण्याची वासना असते .करंटा आप्पले शरीर आळसाने पाळतो .कालांतराने त्याला खायला मिळत नाही .पांघरायला मिळत नाही .असा आळशी माणूस सतत कुशी खाजवतो .नाहीतर झोपून राहतो .सर्वांना कठोर ,झोंबणारे शब्द बोलतो .पवित्र लोकांमध्ये मिसळत नाही .अपवित्र ,घाणेरड्या लोकांमध्ये नि:शंक पणे मिसळतो .समाजाला निंद्य वाटाणा-या गोष्टी तो सहज करतो .आपल्याला स्वत:ला काही कळत नाही ,कोणी शिकवले तर ऐकत नाही .खूप मोठ्या कल्पना करतो पण पदरात कांहीच पडत नाही .त्यामुळे कायम कल्पनेच्या जाळ्यात अडकतो .त्याच्या जवळ निश्चय नसल्याने अनुमानाने त्यांचा नाश होतो .

समाजनेता कसा असावा ?

2011-08-30T01:02:00.000-07:00

समाजनेत्याच्या अंगी कोणते गुण असावे ?

समाजनेता विद्वान असायला हवा .त्याने वेगवेगळ्या ग्रंथांचा अभ्यास केलेला असावा .ग्रंथातील शब्द ,शब्दांचा वाच्यार्थ ,लक्षणार्थ ,गूढार्थ हे सर्व माहिती असायला हवे . त्याला काव्यांचे प्रकार ,निरनिराळ्या शब्दांचे निरनिराळे अर्थ माहिती असायला हवेत .त्याला वेगवेगळ्या शंका ,त्यांची उत्तरे माहिती असायला हवी .

नाना पूर्वपक्ष सिध्दांत |प्रत्ययो पहावा नेमस्त | अनुमानाचे खस्तवेस्त |बोलोची नये || १९-२-४ ||

प्रवृत्ती अथवा निवृत्ती | प्रचीतीविण अवघी भ्रांति | गळग्यामधील जगज्जोती |चेतेल कोठे ||१९-२-५ ||

त्याला अनेक प्रकारच्या पूर्वपक्ष व सिध्दांतांचा अनुभव असावा .अनुभव नसेल तर लोकांना ठासून सांगता येत नाही .अनुमानाने बोलले तर त्यात सत्य असत नाही .समाज नेत्याने अनुमानाने बोलू नये .

प्रवृत्ती ,निवृत्ती ,प्रपंच ,परमार्थ सर्वत्र अनुभवाच्या समाजनेत्याने सांगाव्या .नाहीतर सर्वत्र भ्रम होतो .लोकांना अनुभवाविण सांगितले तर लोकांचे समाधान होत नाही .श्रोत्यांच्या अंत:करणाला जाऊन ते भिडत नाही .लोकांच्या अंत:करणातील जगज्जोती चेतणार नाही .लोकांचा अंतरात्मा जागा होत नाही .म्हणून समाज नेत्याचे बोलणे प्रत्ययाचे अनुभवाचे असावे .

समाज नेत्याचे अंगी वक्तृत्वकला असावी .कारण त्याशिवाय लोकांच्या मनाची पकड त्याला घेता येत नाही .त्याने आपल्याकडे लीनता घेऊन वागायला हवे .दुस-याचे मन ओळखून बोलायला हवे .लोकांच्या मनातले ओळखायला हवे .त्याने अजाणतेपण सोडू नये .जाणतेपणा चा ताठा धरू नये .

प्रसंग जाणावा नेटका | बहुतांसी जाझू घेऊ नका | खरे असतांची नासका |फड होतो || १९-२-११ ||

उत्तम गुण प्रगटवावे | मग भलत्यासी बोलतां फावे | भले पाहोन करावे | शोधून मित्र ||१९-२-१५ ||

उपासनेसारीखे बोलावे | सर्व जनासी तोषवावे | सगट बरेपण राखावे | कोण्हीयेकासी ||१९-२-१६ ||

जगामध्ये जगमित्र | जिव्हेपाशी आहे सूत्र | कोठेतर्ही सत्पात्र | शोधून काढावे ||१९-२-१९ ||

धूर्तपणे सकळ जाणावे | अंतरी अंतर बाणावे | समजल्याविण सिणावे | कासयासी ||१९-२-२० ||

प्रसंग ओळखावा ,त्यामुळे फार लोकांशी हुज्जत घालू नये,कारण आपले म्हणणे खरे असूनही लोकांना पटत नाही .समाजात बदनामी होते . भ्रष्ट लोकांमध्ये बसू नये ,कोणावर खोटे आरोप करू नये .दु:खी लोकांचे दु:ख दूर करावे .सभेत बसू नये .यात्रा अनुश्ठानांच्या उद्यापनांना जाउ नये कारण त्याने जीवनात मिंधेपणा येतो .

आपल्या अंगचे उत्तम गुण प्रगट करावे .सज्जन लोकांशी स्नेह जोडून आपल्या उपासनेला शोभेल असे बोलावे .सरसगट सगळ्या लोकांशी चांगले संबंध ठेवावे .आपल्याकडे आलेल्या लोकांमध्ये श्रेष्ठ कनिष्ठ असे भेद करू नये .सगळ्यांचे अंत:करण शांत करावे . सूर्यास्त झाल्यावर उगाच कोठेतरी जाउ नये .

जगात जगमित्र बनायचे असेल तर त्याचे वर्म आपल्या जिभेजवळ आहे .आपले बोलणे जितके गोड ,तितके लोक आपल्या जवळ येतात .कोठेही गेले तरी उत्तम माणसे शोधून काढावी .कथा होत असेल तर सामान्य माणसासारखे दूर् बसावे .

श्रवण सर्वात उत्तम .श्रवणा पेक्षा मनन श्रेष्ठ असते .मननाने लोकांचे समाधान करता येते .दुस-याचे अंत:करण समजून असावे .असे अनेक गुण लोकनेत्यात असावे असे श्री समर्थ १९-२ या समासात सांगतात .

2011-08-30T01:01:00.000-07:00

ग्रंथ कसा लिहावा ?

श्री समर्थांचे मठ म्हणजे विद्यापीठेच होती .त्यांच्या या मठांमध्ये अनेक ग्रंथाच्या नकली शिष्य करत असत .त्यांना समर्थांनी द १९ स १ मध्ये ग्रंथ कसा लिहावा या विषयी मार्गदर्शन केले आहे .ते आजही उपयोगी पडणारे आहे .

ब्राह्मणे बाळबोध अक्षर | घडसून करावे सुंदर | ते देखताची चतुर | समाधान पावती ||१९-१-१ ||

वाटोळे सरळे मोकळे | वोतले मसीचे काळे | कुळकुळीत वळी चालिल्या ढाले | मुक्तमाळा जैशा || १९-१-२ ||

अक्षरमात्र तितुके नीट | नेमस्त पैस काणे नीट | आडव्या मात्रा त्या हि नीट | आर्कुली वेलांट्या ||१९-१-३ ||

पहिले अक्षर जे काढिले | ग्रंथ संपेतो पाहात गेले | एका टाकेची लिहिले | ऐसे वाटे ||१९-१-४ ||

अक्षराचे काळेपण | टाकांचे ठोसरपण |तैसेची वळण वांकाण | सारखेची ||१९-१-५ ||

वोळीस वोळ लागेना | आर्कुली मात्रा भेदिना | खालीले वोळीस स्पर्षेना | अथवा लम्बाक्षर ||१९-१-६ ||

पान शिशाने रेखाटावे | त्यावरी नेमकचि लिहावे | दुरी जवळी न व्हावे | अंतर वोळीचे ||१९-१—७ ||

कोठे शोधासी अडेना | चुकी पाहातां सापडेना | गरज केली हे घडेना | लेखकापासूनी ||१९-१-८ ||

श्रीसमर्थ म्हणतात :ब्राम्ह्णाने बाळबोध अक्षर घोटून सुंदर करावे .ते अक्षर पाहून सर्वांना आनंद व्हावा .अक्षर वाटोळे ,मोकळे ,सरळ असावे . काळ्या शाईने काळे कुळकुळीत असावे .मोत्यांच्या माळांसारख्या ओळी असाव्या ,प्रत्येक अक्षर नीट लिहिलेले असावे .प्रत्येक शब्दातील अंतर सारखे असावे .काने ,आडव्या मात्रा ,नीट असाव्या .रफार व वेलांट्या नीट असाव्या .ग्रंथ आरंभ करताना जे अक्षराचे वळण असेल तेच ग्रंथाच्या शेवटी असावे .ग्रंथ जणू काही एकाच टाकाने लिहिला आहे असे वाटावे .

ग्रंथाच्या अक्षरांचा काळेपणा ,टाकाचा टणकपणा ,अक्षरांची वळणे ,वाकणे आरंभापासून शेवट पर्यंत सारखी असावी .ओळीला ओळ लागू नये .रफाराने मात्रे छेदू नयेत .अक्षरांचा खालच्या ओळीला स्पर्श करू नये .अक्षर लांबट असू नये .शिसाने पानावर रेघा मारून त्यावर ठरलेली शब्द संख्या लिहावी .सर्व ओळीतले अंतर सारखे असावे .लिहिण्यात चूक सापडू नये .लहान वयात जपून लिहावे .आपण लिहिलेले पाहण्याचा लोकांना मोह होईल असे लिहावे ..अक्षर मध्यम आकाराचे असावे .लिहिलेल्या मजकुराच्या भोवती मोकळी जागा ठेवावी . मध्ये छान ,स्पष्ट ,ठसठशीत लिहावे .कालांतराने कागद झडला तरी अक्षरे सुरक्षित राहतील .ग्रंथ जपून लिहावा . कोणी लिहिला आहे ,त्याला पाहण्याची लोकांना उत्सुकता वाटावी ,असा सुंदर ग्रंथ लिहावा .

श्रवण का करावे ?

2011-08-30T00:56:00.000-07:00

श्रवणाचे महत्व काय ?

दृश्याचे किंवा अदृश्य सूक्ष्म आत्म्याचे ज्ञान प्राप्त करून घ्यायचे असेल तर श्रवण करावे लागते .श्रवणासाठी मन व शरीर दोन्ही तयार लागतात .मनाची एकाग्रता व शरीराचे स्वास्थ्य दोन्ही लागते .या दोन्ही गोष्टी नसतील तर श्रवण नीट होत नाही .

एकाग्र चित्ताने होणारे श्रवण व त्यावरील चिंतन परमार्थ साधना होते .पण यात कसा अडथळा येतो ते द १८-१० या समासात समर्थ सांगतात .

श्रवण म्हणिजे ऐकावे | मनन म्हणिजे मनी धरावे | येणे उपाये स्वभावे | त्रैलोक्य चाले ||१८-१०-८ ||

श्रवण म्हणजे ऐकणे .मनन म्हणजे मनात धरणे .मनन म्हणजे धारणा .श्रवण व मननानेच या त्रेलोक्यामध्येच ज्ञान व्यवहार चालला आहे .उत्तम श्रवण घडण्यासाठी शरीर व मन तत्पर नसतील तर कोणत्या अडचणी येतात त्याचे वर्णन समर्थ करतात .

श्रवणी लोक बैसले | बोलतां बोलतां येकाग्र जाले | त्याउपरी जे नूतन आले | ते येकाग्र नव्हेती ||१८-१०-१० ||

मनुष्य बाहेर हिंडोनी आले | नाना प्रकारीचे ऐकिले | उदंड गलबलू लागले | उगे असेना ||१८-१० -११ ||

जेव्हा वक्ता बोलत असतो तेव्हा श्रोते रंगून जातात,एकाग्र होतात ,पण उशीरा येणारे श्रोते एकाग्रतेचा भंग करतात .लोकांनी अनेकांची प्रवचने ऐकलेली असतात .फार ऐकल्याने श्रोता गोंधळतो .नक्की खरे कोणते याचा संभ्रम होतो .एकां जागी बसून ,दाटीवाटीत बसून शरीर अवघडते .झोप यायला लागते .,जांभया यायला लागतात .

एखादा मन एकाग्र करून श्रवणाला बसला ,तरी त्याने ऐकलेलेच वक्ता सांगत असतो .त्यामुळे त्याचे लक्ष उडते .

तत्पर केले शरीर | परी मनामध्ये आणिक विचार | कल्पना कल्पि तो विस्तार |किती म्हणून सांगावा ||१८-१०-१५ ||

जे जे काही श्रवणी पडिले | तितुके समजोन विवरले | तरीच काही सार्थक जाले | निरूपणी ||१८-१०-१६ ||

शरीर आवरून श्रवणाला बसले तरी श्रवणात मन लागत नाही .दुसरेच विचार मनात येतात .एकामागून एक कल्पना येत असतात .जे जे काही आपण ऐकतो ,त्याचे आपण मनन केले तरच निरुपणाने सार्थक झाले असे म्हणावे लागते ..

निरूपणी येउन बैसला | परी तो उदंड जेऊनि आला | बैसताच कासावीस जाला |तृषाकांत ||१८-१०-१८ ||

आधी उदक आणविले | घळघळा उदंड घेतले |तेणे मळमळू लागले | उठोन गेला || १८-१०-१९ ||

कर्पट ढेंकर उचक्या देती | वारा सरतां मोठी फजिती | क्षणक्षण उठोनी जाती | लघुशंकेसी || १८-१०-२० ||

दिशेने कासावीस केला | आवघेची सांडून धाविला | निरुपण प्रसंगी निघोन गेला | अखंड ऐसा || १८-१०-२१ ||

खूप जेउन माणसे निरुपणाला बसतात .मग त्यांना तहान लागते ,मळमळते .मग उठून जावे लागते .कर्पट ढेकरा येतात .उचक्या येतात .मोठ्याने वारा सुटून फजिती होते ।मग तो निरुपण चालू झाले की उठून जातो ।मध्येच शौच्यास लागल्याने अस्वस्थ होतो ,श्रवण होत नाही .सगळे सोडून निघून जातो .पोटात कळ येते ,पाठीत उसण भरते सांधे धरतात .,पायाच्या बोटात चिखल्या होतात .बसायच्या जागी पुळी होते .अशा अनेक गोष्टींनी माणूस निरुपणाला बसू शकत नाही .काम वासनेने लडबडलेले लोक स्त्रीयांकडेच बघत बसतात .एखादा चोर श्रोत्यांची पादत्राणे चोरून नेतो .

काही लोक श्रावणाला बसून आपापसात बोलतात .वक्त्याला कमीपणा देउन आपले श्रेष्ठत्व दाखविण्यासाठी विद्वान श्रोते बोलत राहतात .

ह्या सर्व गोष्टींनी श्रवण साधत नाही .म्हणून समर्थ सांगतात : आपले मन आपणच आवरायला हवे .कारण एकाग्र चित्ताने श्रवण आणि त्यावरील चिंतन हाच परमार्थ साधण्याचा राजमार्ग आहे .

2011-08-18T02:24:00.000-07:00

खरा देव कोणता ?

३३ कोटी देव मानणा-या हिंदू धर्मात खरा देव कोणता ,त्याला कसे शोधायचे याविषयी संभ्रम आहेत .श्रीसमर्थ या विषयी मार्गदर्शन करतात .

देवाचा ठावचि लागेना | येक देव नेमस्त कळेना | बहुत देवी अनुमानेना | येक देव ||१८-८-१ ||

देव कोणता ते नक्की कळत नाही .अनेक देवांमधून मुख्य देव कोणता ते कळत नाही .तीर्थक्षेत्रात देवाची मूर्ती पाहिली की तशीच मूर्ती पाषाणाची ,धातूची ,चित्ररूपाने केली जाते .तीर्थक्षेत्रातील मूर्ती कोठून आली असा विचार केला तर आपण अवतारांपर्यंत पोहोचतो .प्रभू श्रीराम ,भगवान श्रीकृष्ण हे देवांचे अवतार ! त्यांनी देह धारण केले .कार्य केले आणि निजाधामाने गेले .पण अवतारांची मूळ शोधू लागलो तर ब्रह्मा ,विष्णू ,महेश या त्रिगुणांचे स्वामी असलेल्या देवांपर्यंत विचार करावा लागतो .ह्या देवांना कोणी निर्माण केले याचा विचार केला ,तर लक्षात येते की या देवांवर अंतरात्म्याची सत्ता चालते .तो खरा कर्ता व भोक्ता असतो .

तींही देवांस ज्याची सत्ता | तो अंतरात्माचि तत्वता | कर्ता भोक्ता तत्वता |प्रत्यक्ष आहे || १८-८-८ ||

अंतरात्मा कोण ? याचा विचार केला तर माणसातले चैतन्य ,माणसातील शुध्द जाणीव म्हणजे अंतरात्मा ! परब्रह्माचा विचार केला तर तीन पाया-यां मध्ये करावा लागतो .आत्मा ,अंतरात्मा ,परमात्मा .आपल्या देहात जो वास करतो तो आत्मा ,विश्वात ,चराचरात वास करतो तो अंतरात्मा ,विश्वाला पुरून उरतो तो परमात्मा .विश्वात असणा-या असंख्य जीवप्राण्यांना चालवतो तो अंतरात्मा ..

तो अंतरात्मा सकळांचा | देवदानव मानवांचा | चत्वार खाणी चत्वार वाणींचा | प्रवर्तकु || ११-८-३ ||

सर्व प्राण्यांच्या देहात तोच वास करतो .देव दानव मानव चारी खाणी ,चारी वाणी ,या सर्वांचा प्रवर्तक अंतरात्मा आहे .तोच प्राण्यांच्या देहात वास करतो .निरनिराळ्या तऱ्हेने वागायला प्रेरणा देतो .

तो अंतर्देव चुकती | धावा घेउन तीर्था जाती | प्राणी बापुडे कष्टती | देवास नेणता || १८-८-१० ||

अशा आंतर्देवाला लोक मुकतात ,तीर्थाकडे धाव घेतात .खरा देव त्यांना भेटत नाही .मग कळते की तीर्थात धोंडा पाणी याशिवाय दुसरे कांहीच नाही . वणवण हिंडून काही उपयोग नाही .मग सत्संगाकडे वळतात .

मग विचारती अंत:करणी | जेथे तेथे धोंडा पाणी | उगेची वणवण हिंडोनी | काय होते || १८-८-१२ ||

ऐसा ज्यासी विचार कळला | तेणे सत्संग धरिला | सत्संगे देव सापडला | बहुत जनासी ||१८-८-१३ ||

ऐसी हे विचाराची कामे | विवेके जाणतील नेमे | अविवेकी भुलले भ्रमे | त्यांसी हे कळेना || १८-८-१४ ||

सत्संग करताना ज्यांच्याशी संग करायचा आहे त्यांच्या मनाचा वेध घेणे आवश्यक ज्यांना आपण सद्गुरू मानणार आहोत तो खरोखरच सद्गुरू आहे का हे तपासून पाहाणे आवश्यक आहे. विवेक न पाहता श्रद्धा ठेवली जाते ती एक प्रकारे अश्रध्दाच असते असे समर्थ म्हणतात .सद्गुरुवचन पाळणे हाच परमार्थ असतो .त्यामुळे सद्गुरू विवेकाने अंतर्यामी पाहायला शिकतात .आणि निर्मळ अशा ब्रह्मापर्यंत पोहोचवतात .

सगुणाची उपासना कशासाठी ?

परब्रह्मापर्यंत पोचायचे म्हणजे दृश्य ,सगुण ओलांडून सूक्ष्मात जायचे .आपल्याला देहबुद्धी असते .म्हणजे आपण सगुण असतो .सगुण सगुणाचीच उपासना करू शकतो .

कर्मावेगळे न व्हावे | तरी देवास कासया भजावे | विवेकी जाणती स्वभावे | मूर्ख नेणे || १८-८-२१ ||

काही अनुमानले विचारे | देव आहे जगदांतरे | सगुणाकरितां निर्धारे | निर्गुण पाविजे || १८-८ २२ ||

सगुण पाहातां मुळास गेला | सहजची निर्गुण पावला | संगत्यागे मोकळा जाला | वस्तुरूप || १८-८-२३ ||

परमेश्वरी अनुसंधान | लाविता होईजे पावन | मुख्य ज्ञानेचि विज्ञान | पाविजेते ||१८-८ -२४ ||

सगुणोपासना करून मी पणा क्षीण होतो .मी पणा क्षीण झाला की निर्गुणात प्रवेश करता येतो .निर्गुणाची प्राप्ती निश्चित होते .नामरूपात्मक सगुणाचा शोध घेत गेले की उपासकाला मूळमायेपर्यंत पोहोचता येते .उपासनेने मी पणा संपूर्ण नाहीसा होतो .मी पणा नाहीसा होणे म्हणजे संगत्याग ! संगत्यागाने तो मोकळा होतो ,ब्रह्मरूप होतो .म्हणून अंतरात्म्याचे अखंड अनुसंधान लावायला समर्थ सांगतात .अखंड अनुसंधानाने मनुष्य पावन होतो .आत्मज्ञानी होतो .अनुसंधान म्हणजे भगवंतावाचून अन्य स्मरण न उरणे .त्यासाठी अंत:करण एकाग्र करून विवेक करायला हवा .नित्यानित्यविवेकाचे श्रवण करायला हवे म्हणूनच सगुणोपासना हवी .

करंट लक्षण

2011-08-18T02:22:00.000-07:00

करंटा कोण ?

मनुष्य भाग्यहीन किंवा करंटा का होतो ?

उत्तम लक्षणे सांगितल्यावर श्रीसमर्थांनी करंट्याची लक्षणे सांगितली .समर्थ म्हणतात :

जनाचा लालची स्वभाव | आरंभीच म्हणती देव | म्हणिजे मला काही देव | ऐसी वासना || १८-७-१ ||

सामान्य जनांचा स्वभाव लालची असतो .देवांनी मला काही द्यावे या हेतूने ते देव हा शब्द उच्चारतात .त्यांची देवावर भक्ती नसते .पण देव आपल्यावर प्रसन्न व्हावा ,त्याने आपल्याला पाहिजे ते द्यावे अशी अपेक्षा करतात .

कष्टेवीण फळ नाही | कष्टेवीण राज्य नाही | केल्याविण होत नाही | साध्य जनी ||१८-७-३ ||

आळसे काम नासते | हे तो प्रत्ययास येते | कष्टाकडे चुकाविते |हीन जन ||१८-७-४ |

कष्टाशिवाय फळ मिळत नाही .राज्य मिळत नाही .कोणतीच गोष्ट मिळत नाही .पण लोक आळशी असतात .आळशीपणाने कार्य सिद्धीला जात नाही .तरी हीन प्रतिचे लोक कष्ट करत नाहीत .

देवाचे कर्तृत्व आणि देव | कळला पाहिजे अभिप्राव | कळल्याविण कितेक जीव |उगेच बोलती ||

१८-७-१४ ||

उगेच बोलती मूर्खपणे | शाहाणपण वाढाया कारणे | तृप्तीवीण उपाव करणे | ऐसे जाले ||१८-७-१५ ||

जेंही उदंड कष्ट केले | ते भाग्य भोगून ठेले | येर ते बोलतचि राहिले | करंटे जन ||१८-७-१६ ||

करंट्याचे उत्तम लक्षण | समजोन जाती विचक्षण | भल्याचे उत्तम लक्षण | करंट्यास कळेना ||१८-७-१७ ||

त्याची पैसावली कुबुद्धी | तेथे कैचीं असेल शुद्धी | कुबुद्धी तेचि सुबुद्धी | ऐसी वाटे ||१८-७-१८ ||

मनुष्य शुद्धीस सांडावे | त्याचे काय खरे मानावे | जेथे विचाराच्या नावे |शून्याकार ||१८-७-१९ ||

देवाचे स्वरूप आणि देवाचे कर्तुत्व समजावून न घेता लोक बोलतात .आपला शहाणपणा दाखविण्याकरितां देवाबद्दल व त्याच्या कर्तुत्वपणा बद्दल बोलतात .,ते करंटे असतात .

कष्ट न करता नुसते बडबड करणारे करंटे असतात .कुबुध्दीचे प्राबल्य असलेला ,शुद्धी नसलेला ,कुबुध्दिला अवगुणांना सुबुद्धी ,गुण समजतो तो करंटा असतो .

शुद्धीवर नसलेला ,ज्याचे बोलणे खरे मानता येणार नाही असा ,विचार नसणारा करंटा असतो .

उत्तम पुरुष

2011-08-18T02:19:00.000-07:00

शिवरायांचे शब्दचित्र रेखाटणारा समास : उत्तमपुरुष निरुपण [१८-६ ]

शिवरायांचे बहुजन हिताय बहुजन सुखाय असे ब्रीद होते .त्यांनी समाजाच्या जीवन पद्धतीत अमुलाग्र बदल केला .नवीन मूल्ये ,नवीन ध्येये ,नवे कर्तुत्व ,नवे साहस उदयास आणले .समाज गतीमान केला .यालाच श्रीसमर्थ धर्मस्थापना म्हणतात .शिवरायांचे शब्द वर्णनच त्यांनी या १८ -६ या समासात केले आहे .

बरे ईश्वर आहे साभिमानी | विशेष तुळजाभवानी | परंतु विचार पाहोनी | कार्य करणे || १८-६-९ ||

नाना वस्त्रे नाना भूषणे |येणे शरीर श्रुंघारणे | विवेके विचारे राजकारणे | अंतर शृंघारीजे || १८-६-१ ||

वस्त्र आभूषणांनी शरीर शोभिवंत होते .शरीर नुसते शोभिवंत असून चालत नाही .तर विवेक ,विचार ,राजकारण यांनी अंतर्याम शोभिवंत करावे लागते . अंतर्मन शुध्द असावे लागते ,विवेकी विचारी असावे लागते तरच ती व्यक्ती न्यायाने राजकारण करू शकते .म्हणून उत्तम पुरुषाने काय करावे ते श्रीसमर्थ सांगतात :

सकळ कर्ता तो ईश्वरू | तेणे केला अंगीकारू | तया पुरुषाचा विचारू | विरुळा जाणे || १८-६-१३ ||

न्याय नीती विवेक विचार |नाना प्रसंगप्रकार | परीक्षिणे परांतर |देणे ईश्वराचे || १८-६-१४ ||

माहायेत्न सावधपणे | समईं धारिष्ट धरणे |अद्भूतचि कार्य करणे |देणे ईश्वराचे ||१८-६-१५ ||

येश कीर्ती प्रताप महिमा | उत्तम गुणांसी नाही सीमा | नाही दुसरी उपमा |देणे ईश्वराचे ||१८-६-१६ ||

देव ब्राह्मण आचार विचार | कितेक जनासी आधार | सदा घडे परोपकार | देणे ईश्वराचे ||१८-६-१७ ||

येहलोक परलोक पाहाणे |अखंड सावधपणे राहाणे \बहुत जनाचे साहाणे | देणे ईश्वराचे || १८-६-१८ ||

देवाचा कैपक्ष घेणे | ब्राम्हणाची चिंता वाहाणे | बहु जनासी पाळणे |देणे ईश्वराचे ||१८-६-१९ ||

उत्तम गुणांचा ग्राहिक | तर्क तीक्ष्ण विवेक |धर्मवासना पुण्यश्लोक | देणे ईश्वराचे || १८-६-२१ ||

या सर्व ओव्या श्रीसमर्थांनी शिवारायांसाठीच लिहिल्या आहेत .शिवारायांचेच वर्णन या ओव्यांमध्ये लिहिले आहे असे वाटते .

श्रीसमर्थ म्हणतात : एक गोष्ट चांगली आहे की परमेश्वराला आपला अभिमान आहे .त्याने आपल्याला आपले म्हटले आहे .तुळजाभवानीची आपल्यावर विशेष कृपा आहे .ईश्वर खरा कर्ता आहे .ईश्वर ज्याचा अंगीकार करतो ,ज्याच्यावर कृपा करतो ,त्या पुरुषाचे जीवन एखाद्याला कळते .न्याय ,नीती ,विवेक ,विवेक ,अनेक प्रसंगांना तोंड देणे ,दुस-याच्या अंत:करणाची बरोबर परीक्षा होणे या गोष्टी ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी आढळतात ,त्याच्यावर ईश्वराची कृपा झालेली असते .खबरदारीने केलेला मोठा प्रयत्न ,कठीण प्रसंगी धरलेला मोठा धीर ,अद्भूत कार्ये घडवून आणणे ही ईश्वरी कृपेची लक्षणे आहेत .ज्याच्या यश कीर्ती ,प्रताप महिमा ,उत्तम गुणांना सीमा राहत नाही त्याच्यावर ईश्वरी कृपा झालेली असते .

जो देव ब्राह्मण यांना मानतो ,आचार विचार सांभाळतो ,पुष्कळ लोकांना आधार देतो ,ज्यांच्या हातून परोपकार घडतो ,त्याच्यावर ईश्वरी कृपा झालेली असते .

ज्याचे प्रपंच व परमार्थाकडे योग्य लक्ष असते ,जो सावधपणे राहतो ,पुष्कळांचे पुष्कळ सोसतो , त्याच्यावर ईश्वराची कृपा असते .

धर्मस्थापना करणारे पुरुष ईश्वराचे अवतार असतात .

उत्तम गुणांचा चाहता असणारा ,तीव्र बुद्धी असणारा ,विवेकशक्ती असणारा ,शुभवासना असणारा ,अमाप पुण्यकर्म करणारा ,ईश्वरी कृपेचे फळ असतो .

हे सर्व वर्णन शिवरायांना तंतोतंत लागू पडते .समासाच्या शेवटी समर्थ म्हणतात :

सकळ गुणांमध्ये सार | तजविजा विवेक विचार | जेणे पाविजे पैलपार | अरत्रपरत्रींचा ||१८-६-२२ ||

विवेक ,विचार ,योजना या सर्व गुणांचे सार आहे .त्यानेच प्रपंच व परमार्थ [अरत्र व परत्र ] दोन्ही नीट पार पडतात .