जानता कोण ?

जाणता कोण ? त्याच्या कडून काय शिकावे ?

जाणता येक अंतरात्मा | त्याचा काये सांगावा महिमा | विद्या कळागुणसीमा |कोणे करावी ||१८-२-२३ ||

अंतरात्मा खरा जाणता असतो ।त्याला जो ओळखतो तो जाणता होतो .तोच आत्मज्ञानी असतो .जाणता पुरुष होतो .त्याच्या कडून काही शिकण्यासाठी त्याची संगत धरावी .त्याची सेवा करावी .त्याची सद्बुद्धी घ्यावी .सद्बुद्धी म्हणजे ज्ञान दृष्टीने अंतरात्मा पाहण्याची बुद्धीची स्थिती . बुद्धीची ही स्थिती येण्यासाठी जाणता विचार कसा करतो ते पाहावे ,त्याच्या संगतीत भजन करून ,दुस-यासाठी झिजून श्रवण ,मनन करून मनाला प्रसन्न करावे । समर्थ म्हणतात :

जाणता बोलेल तसे बोलावे | जाणता सांगेल तैसे चालावे | जाणत्याचे ध्यान घ्यावे | नाना प्रकारी || १८-२-९ ||

जाणता बोलतो तसे बोलायला शिकावे ।तो ध्यान करतो तसे ध्यान करायला शिकावे ।जाणत्यावर जसे प्रसंग येतात तेव्हा तो कसा वागतो ते पहावे .जाणता कशा युक्तीने वागतो ते पहावे .तो पेच कसे घालतो ते पहावे .तो लोकांना कसे खुश ठेवतो ते पहावे .

जाणत्याचा साक्षेप घ्यावा | जाणत्याचा तर्क जाणावा | जाणत्याचा उल्लेख समजावा | न बोलतांचि || १८-२ १३ ||

जाणत्याचा प्रयत्न करण्याचा स्वभाव घ्यावा .त्याची विचारपध्दती समजावून घ्यावी .त्याच्या शब्दांवरून त्याच्या बोलण्याचा मतितार्थ समजावून घ्यावा .त्याचे धूर्तपण ,राजकारण ,निरूपण ऐकावे .त्याची मधुर वचने लक्षात ठेवावी .

जाणत्याची तीक्षणता | जाणत्याची सहिष्णता | जाणत्याची उदारता | समजोन घ्यावी ||१८-२-१७ ||

जाणत्याची तीक्ष्णबुद्धी ,त्याची सहनशीलता ,त्याची उदारता समजावून घ्यावी .त्यातून आपल्याला त्याच्या अनेक कल्पना ,त्याची दीर्घ सूचना ,विवंचना समजतात .तो आपला काळ सार्थकी कसा लावतो ,अध्यात्माचा विवेक कसा करतो ,तो भक्तीमार्गाने कसा जातो ,तो त्याचे वैराग्य कसे जपतो ,ते समजावून घेता येते .

जाणत्याचे पाहावे ज्ञान | जाणत्याचे सिकावे ध्यान | जाणत्याचे सूक्ष्म चिन्ह | समजोन घ्यावे || १८-२-२१ ||

जाणत्याचे अलिप्तपण | जाणत्याचे विदेहलक्षण | जाणत्याचे ब्रह्मविवरण | समजोन घ्यावे || १८-२-२२ ||

जाणत्याचे ज्ञान पहावे ,तो ध्यान कसे करतो ते शिकावे ,त्याच्या ज्या सूक्ष्म खुणा आहेत त्या समजावून घ्याव्या .त्याचा अलिप्तपणा कसा आहे, त्याचा विदेहीपणा कसा आहे ,म्हणजे त्याची देहबुद्धी नष्ट झालेली कशी दिसते याचे निरीक्षण करावे .

खरा जाणता कोण याचे उत्तर समर्थ आत्ता देतात ।

जाणता येक अंतरात्मा | त्याचा काये सांगावा महिमा | विद्याकळागुणसीमा | कोणे करावी ||१८-२-२३ ||

अंतरात्मा खरा जाणता आहे .त्याचा महिमा सांगता येत नाही .तो सत्य ,ज्ञानमय ,अनंत आहे त्याच्या सत्तेनेच जग चालते .त्याला जो ओळखतो तोच जाणता होतो .

ध्यान धरीना तो अभक्त | ध्यान करील तो भक्त | संसारापासुनी मुक्त | भक्तांस करी || १८-२—२९ ||

उपासने सेवटी | देवां भक्तां अखंड भेटी | अनुभवी जाणेल गोष्टी |प्रत्ययाची ||१८-२-३० ||

अंतरात्मा जाणून घेउन जाणता बनायचे असेल तर अंतरात्म्याचे अखंड ध्यान लावावे लागते .त्याचे अखंड ध्यान लागले तरच साधक भक्त होतो नाहीतर अभक्त होतो .भक्ताला अंतरात्मा संसारापासून मोकळा करतो .आणि देवाची आणि भक्ताची अखंड भेटी होते .

शरीरातील पंचमहाभूते

स्थूल शरीर कशाचे बनलेले असते ?

स्थूल शरीर पंच महाभूतांचे बनलेले असते .पंचमहाभूते आहेत पृथ्वी ,आप तेज ,वायू ,आकाश .

अस्थी मांस त्वचा नाडी रोम | हे पाचही पृथ्वीचे गुणधर्म | प्रत्यक्ष शरीरी हे वर्म | शोधून पहावे || १७-९-१२ ||

शुक्लीत श्रोणीत लाळ मूत्र स्वेद | हे आपाचे पंचक भेद | तत्वे समजोन विषद |करून घावी ||१७-९-१३ ||

क्षुधा तृषा आलस्य निद्रा मैथून | हे पांचही तेजाचे गुण | या तत्वांचे निरुपण |केलेची करावे ||१७-८-१४ ||

चळण वळण प्रासारण | निरोध आणि आकोचन | हे पाचही वायोचे गुण | श्रोती जाणावे ||१७-९-१५ ||

काम क्रोध शोक मोहो भये | हा आकाशाचा परियाये |हे विवरल्याविण काये |समजो जाणे ||१७-९-१६ ||

आपल्या शरीरात अस्थी ,त्वचा ,मांस ,नाडी ,रोम यातून पृथ्वी तत्व दाखवले जाते .

रेत ,रक्त ,लाळ ,मूत्र ,स्वेद यात पाण्याचा अंश दिसतो .

भूक ,तहान ,आळस ,निद्रा ,मैथून यातून तेजतत्व दिसते .

चलन ,वळण ,प्रासारण ,निरोध आकुंचन यात वायू तत्व दिसते .

काम ,क्रोध ,शोक ,मोह ,भयं यातून आकाश तत्व दिसते .

सूक्ष्म देहात पंचमहाभूते कोणत्या रूपात दिसतात ?

अंत:कर्ण मन बुद्धी चित्त अहंकार | आकाश पंचकाचा विचार | पुढे वायो निरंतर | होऊनि ऐका || १७-९-१८ ||

व्यान समान उदान |प्राण आणि अपान | ऐसे हे पाचही गुण | वायो तत्वांचे ||१७-९-१९||

श्रोत्र त्वचा चक्षु जिव्हा घ्राण | हे पांचही तेजाचे गुण |आता आप सावधान |होऊन ऐका || १७-९-२० ||

वाचा पाणी पाद शिस्न गुद | हे आपाचे गुण प्रसिध्द | आता पृथ्वी विशद | निरोपिली || १७-९-२१ ||

शब्द स्पर्श रूप रस गंध |हे पृथ्वीचे गुण विशद | ऐसे हे पंचवीस तत्वभेद | सूक्ष्म देहाचे ||१७-९-२२ ||

अंत:करण मन बुद्धी चित्त अहंकार हे आकाश पंचक आहे .

व्यान समान उदान अपान प्राण हे वायूचे गुण आहेत .

कान त्वचा डोळे जीभ नाक हे तेजाचे गुण आहेत .

वाणी हात पाय जननेंद्रिय गुद हे पाण्याचे गुण आहेत .

शब्द स्पर्श रूप रस गंध हे पृथ्वीचे गुण आहेत .

देहाची ३२ तत्वे

पिंडाची ३२ तत्व

शिष्यांनी समर्थांना पिंडातील ३२ तत्व समजावून सांगण्याची कृपा करावी असे सांगीतले तेव्हा समर्थ सागतात

देह	स्थूल	सूक्ष्म	कारण	महाकारण
अवस्था	जागृती	स्वप्न	सुषुप्ती	तुरीया
अभिमान	विश्व	तैजस	प्राज्ञ	प्रत्यगात्मा
अभिमानाचे स्थान	नेत्र	कंठ	हृदय	टाळू
भोग	स्थूल भोग	प्रविविक्त	आनंदभोग	आनंदावभास भोग
मात्रा	अकार	उकार	मकार	अर्धमात्रा
गुण	तमोगुण	रजोगुण	सत्वगुण	शुध्द सत्व गुण
शक्ती	क्रिया	द्रव्य	ईच्छा	ज्ञान

ओंकार हा विश्वातला पहिला नाद ,पहिला आकार ,पहिला प्रकाश ,पहिले ईश्वराचे प्रतिक आहे ओंकाराला चार पाद आहेत .अ ,उ ,मं आणि अनुस्वार .ओंकाराच्या या चार पादावरून चार देहाचे स्पष्टीकरण देता येते .ओंकाराचा पहिला पाद ही मानवाच्या स्थूल देहाची जागृती ही अवस्था आहे .

जागृतीचे सांसारिक व पारमार्थिक असे दोन प्रकार आहेत सांसारिक जागृतीत माणूस स्वत: खेरीज अन्य सर्व गोष्टींसाठी सतत जागृत असतो .स्वत; विषयी मात्र तो पूर्ण झोपलेला असतो .मी देह आहे एव्हडीच जागृती माणसाला असते .

त्याला पारमार्थिक जागृती म्हणजे मी कोण ? मी येथे कशासाठी आलो ?माझे ध्येय काय ? याची जागृती असणे .ती माणसाला नसते .

ओंकाराचा दुसरा पाद ही मानवाच्या सूक्ष्म देहाची स्वप्न ही अवस्था आहे .या अवस्थेत ईद्रीयांचे व्यापार थांबलेले असतात .मन फक्त जागे असते .वासनांच्या मुळे ऐकलेले ,पाहिलेले ,अनुभवलेले सगळे स्वप्नात पाहिले जाते .

ओंकाराचा तिसरा पाद म्हणजे कारण देहाची सुषुप्ती ही अवस्था .यात ईद्रीयांबरोबर मन ही शांत होते .यात कोणत्याही प्रकारची ईच्छा नसते .कोणतेही रूप ,देखावा पाहिला जात नाही .जागृती व स्वप्नावस्थेत होणारे मिथ्या ज्ञान यात होत नाही .ही पूर्ण पणे अद्न्यानाची अवस्था असते .

सांसारिक अवस्थेत जागृती उत्तम ,स्वप्न मध्यम ,व सुषुप्ती अज्ञानमय अवस्था असते .

ओंकाराचा चौथा पाद म्हणजे अनुस्वार ,किवा अर्धमात्रा म्हणजे महाकारण देहाची तुरीया अवस्था या अवस्थेत सर्व विश्वाची अवस्था गोचर होते .सर्वांच्या अंतर्यामी असणारा तुरीय इतर सर्व अवस्थांचा द्रष्टा असतो .हा तुरीय म्हणजे देहात राहणारा परमेश्वर अत्यंत सूक्ष्म असतो .त्याचे वर्णन शब्दाने करता येत नाही .म्हणून त्याला तुरीय म्हणतात .

परमेश्वर एकच पण तो तीन प्रकारे अनुभवायला मिळतो .असे स्मृती ग्रंथ म्हणतात .त्यांना आपण स्थूल ,सूक्ष्म व कारण देहाचे अभिमान म्हणतो

जेव्हा परमेश्वर बाहेरील विषयांचा ज्ञाता असतो तेव्हा त्याला विश्व अभिमान म्हणतात .तो स्थूल विषयांचा भोक्ता असतो .जागेपणी हा देह मी आहे असे म्हणणारा विश्व असतो म्हणून स्थूल देहाचा अभिमान विश्व

जेव्हा तो वासनांचा ज्ञाता असतो तेव्हा त्याला तैजस म्हणतात तो सूक्ष्म विषयांचा भोग घेतो स्वप्न पडत असणारा वावरणारा मी तो तैजस असतो . म्हणून सूक्ष्म देहाचा अभिमान तैजस

जेव्हा त्याला बाह्य व सूक्ष्म दोन्ही विषयांचे ज्ञान नसते तेव्हा त्याला प्राज्ञ म्हणतात .गाढ शांत झोपेत शांत असणारा मी म्हणजे प्राज्ञ

तुरीय अवस्थेत जो साक्षीरूप अंतरात्मा असतो तो प्रत्यगात्मा म्हणतात .

विश्वाचे स्थान नेत्र ,तैजासाचे स्थान कंठ ,प्राज्ञाचे स्थान हृदय ,प्रत्यगात्माचे स्थान टाळू होय .

भोग :

नेत्र विषय ग्रहणाचे प्रमुख स्थान आहे . विषय स्थूल असतात म्हणून स्थूल देह स्थूल भोग भोगतो .

प्रविक्त भोग हा सूक्ष्म देहाचा भोग .स्वप्नात ज्ञात्याने किंवा भोक्त्याने निवडलेला भोग असतो .आपल्या आयुष्यात घडणा-या घटना एखाद्या चित्रफिती सारख्या आपल्या मनावर कोरल्या जातात .त्याच घटना आपण स्वप्नात पाहण्यासाठी निवडतो .म्हणून त्याला प्रविक्ताभोग म्हणतात .

कारण देहात अज्ञान किंवा मिथ्यत्व नसते .तेथे ज्ञान ,सत्यता वास करते .ज्ञान आनंदघन असते .त्यामुळे जीव आनंदाचा उपभोग घेतो .म्हणून कारण देहाचा आनंद भोग असतो .

सुशुप्तीच्या पलीकडे पण परब्रह्माच्या अलीकडे आनंदमय कोशामध्ये जो आनंदाचा भोग होतो तो महाकारण देहाचा आनंदावभास भोग असतो

मात्रा :

ओंकाराच्या चार मात्रा आहेत .

अ ही मात्रा स्थूल देहाची .ती वाणीने व्याप्त असते .ही मात्रा सर्व व्यापक आहे .त्यामुळे विश्वाचे दर्शन प्रथम होते .भगवंतापासून जी वाणी प्रगट झाली ती अ या मात्रेने झाली .अकार म्हणजे जड पंचभूते .

उ ही सूक्ष्म देहाची मात्रा .सूक्ष्म देहात स्वप्नावस्थेत राहणारा तैजस त्याची ही मात्रा ! उकार म्हणजे जीवनकला !

मं ही कारण देहाची मात्रा .सुषुप्त स्थानी असणारा आत्म्याचा पाद प्राज्ञ व ओंकाराची तृतीय मात्रा एकरूप असतात .ओंकाराचे स्वरूप स्पष्ट करण्याचे व प्रापंचिक मर्यादा दाखविण्याचे काम मं ही मात्रा करते .या मात्रेने वस्तूंची उत्पत्ती ,स्थिती ,लय याबरोबर त्यांचा विनियोग व परिणामाचे ज्ञान होते .मकार म्हणजे अंत:करण

अर्धमात्रा म्हणजे अंतरात्मा ,महाकारण देहाची मात्रा म्हणजे अर्धमात्रा !

शक्ती :

स्थूल देहाची क्रिया करण्याची शक्ती असते

सूक्ष्म देहाची द्रव्य शक्ती .म्हणजे दृश्य पदार्थातील सुप्त शक्ती

कारण देहाची ईच्छा शक्ती ईच्छाशक्ती म्हणजे माणसांच्या वासनांना ताजेपणा ठेवायला लागणारी अविद्या .

महाकारण देहाची ज्ञानशक्ती .या शक्तीने मी आत्मस्वरूप आहे या अनुभवातून सामर्थ्य निर्माण होते

पंचीकरण

पंचीकरण म्हणजे काय ?

पंचीकरण म्हणजे तत्वांचा निरास .आपले शरीर ८२ तत्वाचे बनलेले आहे .यातील प्रत्येक तत्व म्हणजे मी नाही असे सिद्ध करणे म्हणजे त्या तत्वांचा निरास करणे .तत्वांचा निरास झाला की

तत्वांचे गाठोडे शरीर |याचा पाहातां विचार | येक आत्मा निरंतर | आपण नाही || ६-२-३३ ||

तत्वांचे गाठोडे म्हणजे आपण स्वत;चे खरे अस्तित्व समजतो .पण ही तत्वे नश्वर आहेत .ती तत्वे म्हणजे मी नाही, आत्मा मी आहे हे पटणे म्हणजे पंचीकरण !

आपली ज्ञानेंद्रिये ५ : त्वचा ,कान नाक , जीभ ,आणि डोळे . कर्मेंद्रिये ५ : हात ,पाय ,गुद ,जननेद्रीय ,वाणी ,ही आहेत .यातील प्रत्येक ईंद्रीयाचा विचार केला तर ते ईंद्रीय म्हणजे मी नाही असे म्हणता येईल कारण यातील कोणत्याही ईंद्रिया मध्ये वैगुण्य असेल तरी माणूस जगू शकतो .उदाहरण द्यायचे झाले तर असे म्हणता येईल की कानाने कमी ऐकू आले ,डोळ्यांनी दिसले नाही ,हात तुटला ,पाय तुटला तरी माणूस मारत नाही .नवीन डोळा बसवता येतो .याचा अर्थ चर्मचक्षुनी आपण बघत नाही ..बघणारा वेगळा आहे .ऐकणारा वेगळा आहे .म्हणजे ज्ञानेंद्रिय ,कर्मेंद्रिय म्हणजे मी नाही .

आपला हा स्थूल देह पंचमहाभूतांचा बनला आहे .मग ही पंचमहाभूते म्हणजे मी आहे का असा विचार केला तर कळते की आपले शरीर जड आहे .जडत्व आपल्या शरीरातले पृथ्वी तत्व आहे :.हाड ,मांस ,त्वचा ,रोम ,नाडी या सर्वांना आकार आहे ,वजन आहे ,म्हणजे ह्या सर्व गोष्टी माझ्यातले पृथ्वी तत्व आहे .पण या कुणालाच स्वतंत्र अस्तित्व नाही .चेतना नाही .म्हणजे शरीरातले पृथ्वी तत्व म्हणजे मी नाही .

शरीरातली रक्त ,लाळ ,मूत्र ,घाम रेत हे आप तत्व आहे .पण आप तत्वाला स्वतंत्र अस्तित्व नाही .म्हणून आप तत्व माझे रूप नाही .

शरीरातील भूक ,तहान ,आळस झोप ,मैथून हे तेज तत्व आहे .पण तेज तत्व माझे खरे रूप नाही .त्या तत्वाची स्वतंत्र चेतना नाही .

शरीरातील चलन ,वळण ,प्रसारण ,निरोध ,आकुंचन हे वायू तत्व आहे वायू सूक्ष्म असला तरी त्याला जडत्व आहे .त्याला स्वतंत्र अस्तित्व नाही ,जाणीव नाही ,म्हणून वायू माझे खरे रूप नाही .

शरीरात असलेली पोकळी म्हणजे आकाश् तत्व आहे या आकाश तत्वाने शरीरातील रक्ताभिसरण होते .काम ,क्रोध ,शोक ,मोह भयं या वृत्ती चे तरंग अंत:करणात उमटतात .पण या आकाश तत्वाला स्वतंत्र अस्तित्व नाही .,चेतना नाही ,जाणीव नाही .म्हणजे आकाश तत्व म्हणजे मी नाही .

५ ज्ञानेद्रीय व ५ कर्मेंद्रिय या द्वारे शब्द ,स्पर्श रूप ,रस गंध हे पाच विषय माणसाला शरीर व जग यांच्याशी जोडतात .हे पाच विषय सतत बदलतात जस जसे आपण मोठे होतो तसे विषय बदलतात .म्हणजे हे विषयही आपले खरे रूप नसतात .

अशा प्रकारे हे विषय म्हणजे मी नाही असे दाखवणे म्हणजे पंचीकरण !

आपल्या शरीरातील तत्वे

तत्व निरुपण

अंत:करण पंचक

अंत:करण	मन	बुद्धी	चित्त	अहंकार
निर्विकल्प स्फुरण	संकल्प विकल्प	निश्चयात्मक बुद्धी	कार्याचे चिंतन	कार्य करण्याचा
				अभिमान

प्राण पंचक

पाच प्राण हे वायूचे विभाग आहेत .

व्यान	समान	उदान	अपान	प्राण
सर्वांगाला व्यापून	नाभी च्या ठिकाणी	कंठाशी	गुद्स्थानी	तोंडात व नाकात

ज्ञानेंद्रिय पंचक

कान

त्वचा

डोळे

जीभ

नाक

कर्मेंद्रिय पंचक

वाणी

हात

पाय

जननेंद्रिय

गुद

पाच विषय

शब्द

स्पर्ष

रूप

रस

गंध

अशी ही पाच पंचकांची प्रत्येकी पाच तत्वे म्हणजे २५ तत्वांचा सूक्ष्म देह बनतो .ही तत्वे पंचमहाभूतात सामावलेली असतात .

अंत:करण ,व्यान ,कान ,वाणी ,शब्द यांचा आकाश या महाभूताशी संबंध असतो .

मन ,समान ,त्वचा ,हात ,स्पर्ष यांचा वायू या महाभूताशी संबंध असतो .

बुद्धी ,उदान ,डोळे ,पाय रूप यांचा तेजाशी संबंध असतो .

चित्त ,अपान ,जीभ ,जननेंद्रिय ,रस यांचा आपाशी संबंध असतो .

अहंकार ,प्राण ,नाक ,गुद ,गंध यांचा पृथ्वीशी ,या तत्वाशी संबंध असतो .

पंचमहाभूते स्थूलात कोणत्या गुणांनी व्यक्त होतात ?

पंचमहाभूते गुण

आकाश काम ,क्रोध ,शोक ,मोह ,भयं

वायू चळण ,वळण ,प्रसारण ,निरोध ,आकुंचन .

तेज भूक ,तहान ,आळस ,झोप ,मैथून .

पाणी रेत ,रक्त ,लाळ ,मूत्र ,घाम .

पृथ्वी हाडे ,मांस ,त्वचा ,नाडी ,रोम

पंचमहाभूतांच्या २५ तत्वांनी स्थूल देह बनतो ।

अंत:करण पंचकाची म्हणजे सूक्ष्म देहाची २५ तत्वे असतात .

कारण देह ,अज्ञान रूप असतो .महाकारण देह ज्ञान रूप असतो .समर्थ म्हणतात :

विचारे चौदेहा वेगळे केले | मीपण तत्वासरीसे गेले | अनन्य आत्मनिवेदन जाले | परब्रह्मी ||१७-८-३१ ||

विवेके चुकला जन्ममृत्यू | नरदेही साधले महत्कृत्य | भक्तियोगे कृतकृत्य | सार्थक जाले ||१७-८-३२ ||

विचाराने चारही देह वेगळे झाले की तत्वांबरोबर मीपण नाहीसे होते .आत्मनिवेदन साधते .आत्मानात्म विवेकाने जन्म मृत्युच्या चक्रातून सुटका होते .भक्तीने कृतकृत्यता येते .जन्माची सार्थकता येते .यालाच पंचीकरण म्हणतात .

तत्व निरूपण

तत्व निरूपण

श्रोत्यांनी समर्थांना तत्वांबद्दल स्पष्टीकरण करण्याची विनंती केली ,तेव्हा समर्थांनी प्रथम चार वाणी सांगीतल्या .समर्थ म्हणतात :

नाभीपासून उन्मेष वृत्ती | तेची परा जाणिजे श्रोती | ध्वनी रूप पश्यंती | हृदइ वसे ||१७-८-१ ||

कंठा पासून नाद झाला | मध्यमा वाचा बोलिजे त्याला | उच्चार होता अक्षराला | वैखरी बोलिजे ||१७-८-२ ||

नाभी स्थानी परा वाचा | तोचि ठाव अंत:करणाचा |अंत:करण पंचकाचा| निवाडा ऐसा ||१७-८-३ ||

हृदयामधील ध्वनी कंठात येउन नादाचे रूप धारण करतो .त्याला मध्यमा वाणी म्हणतात .जिभेने नादाचा शब्दरूप उच्चार होतो .तेव्हा त्याला वैखरी वाणी म्हणतात .

शारदा ईश्वराची ज्ञानमय महाशक्ती केवल स्फुरण रूप असते .ती ओंकार रूपाने नाभिस्थानी वास करते .तिला परावाणी म्हणतात .ती जाणीव रूप असते .

जाणीव रूप असलेली परावाणी ज्यावेळेस अर्थाचा आकार घेते तेव्हा तिला पश्यन्ति म्हणतात .आपल्या अनुभवात येणा-या वस्तूंचा ,घटनांचा प्रसंगांचा अर्थ ती पहाते म्हणून तिला पश्यंती म्हणतात .तिचे स्थान हृदयात असते .

पश्यंती ने पाहिलेल्या एखाद्या घटनेचा अर्थ जी स्थूल जगत आणि सूक्ष्म अर्थ यांना जोडते तिला मध्यमा म्हणतात .तिचे स्थान कंठात असते .मध्यमेतली भाषा मनातल्या मनात बोलली जाते .आपण मनातल्या मनात जे बोलतो ते मध्यमा वाणीने बोलतो .आपले चिंतन नेहमी मध्यमेत चालते ..

चौथी वाणी वैखरी .ती सूक्ष्म परावाणीला स्थूल व ईद्रीयगोचर रूप देते .मौन भाषा जेव्हा स्वररूपाने शब्द बनून तोंडावाटे बाहेर पडते तेव्हा तिला वैखरी म्हणतात .

वाणी	परा	पश्यति	मध्यमा	वैखरी
स्थान	नाभी	हृदय	कंठ	तोंड
कार्य	स्फुरण रूप	ध्वनी रूप	नादरूप	शब्द रूप

आपण नामसाधना करतो तेव्हा वैखरीने नाम घ्यायला सुरुवात करतो .नामजपात जेव्हा वैखरी वाणी रमते ,तेव्हा नामाची शक्ती जागी होते .त्या शक्तीने भगवंत आहे अशी भावना निर्माण होते .’मी देह आहे ‘हे भान कमी कमी व्हायला लागते .देहातून ईद्रीयातून आनंद घेण्याची वासना कमी होते .त्यामुळे नामाला सूक्ष्मता येते .नाम आतल्या आत सहज पणे चालते .तेव्हा ते मध्यमेत चालते .मध्यमा वाणी एकीकडे देहाशी म्हणजे मेंदूशी जोडलेली असते तर दुसरीकडे मन बुद्धीशी जोडलेली असते .मेंदू व मन बुद्धीला ही वाणी जोडते म्हणून तिला मध्यमा म्हणतात .मध्यमे मध्ये जीभेची हालचाल होत नाही .पण स्वर यंत्रात स्फुरण येते .मध्यमेत नाम स्थिर झाले की ते अंत:करणाला व्यापते .अंत:करण व्यापते म्हणजे मनन व निदिध्यास लागतो .मग नाम पश्यंती मध्ये जाते .पश्यंती मध्ये नाम चालू झाले की माणूस ईद्रीय सुखाकडे वळत नाही ..विकार सगळे क्षीण होतात .त्याला फक्त भगवंताची आठवण असते .त्याच्या बद्दलच्या विचारांची ,,कल्पनांची .पश्यंती मध्ये नाम चालू झाले की भगवंता बद्दल प्रेम भावना निर्माण होते .त्यात माणूस स्वत:ला विसरतो .व त्याला भगवंताचे दर्शन होते

अंत:करणपंचक

निर्विकल्प जे स्फुरण | उगेची असता आठवण | ते जाणावे अंत:कर्ण | जाणती कळा ||१७-८-४ ||

अंत:कर्ण आठवले | पुढे होय नव्हेसी गमले | करूं न करूं ऐसे वाटले | तेची मन ||१७-८-५ ||

संकल्प विकल्प तेची मन |जेणे करितां अनुमान | पुढे निश्चयो तो जाण | रूप बुद्धीचे ||१७-८-६ ||

करीनचि अथवा न करी | ऐसा निश्चयोचि करी | तेची बुद्धी हे अंतरी | विवेके जाणावी ||१७-८-७ ||

जो वस्तूचा निश्चये केला | पुढे तेची चिंतू लागला | ते चित्त यथार्थ बलिल्या बोला | यथार्थ मानावे ||१७-८-८ ||

पुढे कार्याचा अभिमान धरणे |हे कार्ये तो अगत्य करणे | ऐस्या कार्यास प्रवर्तणे |तोचि अहंकारू ||१७-८-९ ||

आपण जेव्हा नुसते बसलेले असतो ,तेव्हा एखादी आठवण येते ,एखादी गोष्ट सुचते,ते अंत:करण असते .त्यालाच जाणीव ,जागृती कला म्हणतात .जाणीव जेव्हा स्वच्छ रूपात असते तेव्हा तिला अंत:करण म्हणतात .

आपल्याला जे सहज आठवते ,ती गोष्ट करावी की नाही,ती गोष्ट होईल की नाही अशी स्थिती येते तेव्हा ते मन असते .म्हणजेच संकल्प विकल्प करणारी जाणीव तेच मन

मन एखादी गोष्ट घडेल की नाही ,करावी की नाही असा विचार करताना मी ही गोष्ट करीन किंवा करणार नाही असा निश्चय होतो .तीच बुद्धी असते .

बुद्धीने एखादी गोष्ट करायची असे ठरवले की ती कशी करायची ,काय करायचे असे चिंतन सुरु होते .त्या चिंतनाला चित्त म्हणतात .

एखादी गोष्ट करायची असे ठरवले की हे कार्य मी नक्की चांगले करीन असे म्हणून कामाला सुरुवात करणे याला अहंकार म्हणतात .

ऐसे अंत:कर्ण पंचक |पंचवृत्ती मिळोन एक | कार्यभागे प्रकार पंचक | वेगळाले ||१७-८-१० ||

मूळ अंत:करण एकच आहे .पण निरनिराळ्या कार्यामुळे एकाच अंत:करणाची पांच रूपे आढळतात .प्रत्येक रूपाला वृत्ती म्हणतात .

संगती चा परिणाम कसा असतो ?

संगतीचा परिणाम

अंतरात्मा स्वच्छ व शुध्द असला तरी त्याला देहाच्या सगतीने अनेक सुख दुख भोगावी लागतात .तसेच माणसाचे असते .जशी संगत लाभेल तसा माणूस घडतो .आपला आपण शत्रू बनतो .नाहीतर मित्र ! जशी संगती लाभते तसा माणूस घडतो .त्या व्यक्तीला गती किंवा अधोगती प्राप्त होते .समर्थ उदाहरण देतात :मुळी उदक निवळ असते | नाना वल्ली मध्ये जाते | संगदोषे तैसे होते |आंब्ल तीक्ष्ण कडवट ||

१७-७-१ ||

आत्मा आत्मपणे असतो | देहसंगे विकारतो |साभिमाने भरी भरतो | भलतीकडे ||१७-७-२||

पाणी मुळचे स्वच्छ असले तरी ज्या प्रकारच्या वेलीं ,वनस्पतींमध्ये ते शिरते त्याच्या संगतीचा दोष त्या पाण्याला लागतो व ते तिखट ,आंबट ,कडू ,गोड होते .तसा आत्मा मुळात आत्मरूपाने शुध्द असला तरी देहाच्या संगतीने त्याचे शुध्दपण नाहीसे होउन त्याच्यात विकार उत्पन्न होतात .

पाण्याला उसाच्या सगतीने गोडवा येतो .विषारी वेलीने पाण्याचा प्राणघातक रस तयार होतो .तसे अंतरात्म्याला निरनिराळ्या देहांच्या सगतीने निरनिराळे गुण आढळतात .

त्यामध्ये कोणी भले |ते संतसंगे निघाले | देहाभिमान सांडून गेले | विवेकबळे || १७-७-५ ||

उदकाचा नाशचि होतो | आत्मा विवेके निघतो | देहाभिमान सांडून गेले | विवेक बळे ||१७-७-६ ||

देहात जे चांगले असतात ते संतसंगतीत काळ घालवतात .त्यामुळे निर्माण होणारा विवेक त्यांना तरून नेतो .देहाभिमान नाहीसा होतो .देहबुद्धी नष्ट होते .पण जेव्हा पाण्याचा नाश होतो ,अंतरात्मा बाहेर पडतो

आपला आपण करी कुडावा | तो आपला मित्र जाणावा | आपला नाश करी तो समजावा | वैरी ऐसा ||

१७-७-८ ||

जो स्वत:ला सांभाळतो ,तो स्वत:चा मित्र असतो .जो स्वत:च स्वत:चा नाश करतो तो स्वत:चा वैरी असतो .

जो आपला आपण घातकी | तो आत्महत्यारा पातकी | याकारणे विवेकी |धन्य साधू ||१७-७-१० ||

पुण्यवंता सत्संगती | पापीष्टां असत्संगती | गती आणि अवगती |संगतीयोगे ||१७-७-११ ||

उत्तम संगती धरावी | आपली आपण चिंता करावी | अंतरी बरीत विवरावी | बुद्धी जाण तयाची ||१७-७-१२ ||

इहलोक आणि परलोक | जाणता तो सुखदायेक |नेणत्याकरितां अविवेक |प्राप्त होतो || १७-७-१३ ||

जाणता देवाचा अंश |नेणता म्हणिजे तो राक्षस | यामध्ये जे विशेष |जाणोन घ्यावे ||१७-७-१४ ||

जो स्वत: आपला घात करून घेतो ,तो आत्महत्यारा पातकी समजावा .पुण्यवान पुरुष सत्संगती धरतो तर पापी वाईट सगतीत रहातो .त्यामुळे एकाला गती मिळते तर दुसरा अधोगतीला जातो .म्हणून माणसाने उत्तम संगती धरावी .जाणत्याचे विचार समजावून घेउन त्याचे मनन चिंतन करावे .त्यामुळे इहलोकी व परलोकी सुख लाभते .तर वाईट संगतीत गुंतलेला नेणता अविवेकाने वागतो .जाणता देवाचा अंश असतो तर नेणता राक्षस ! जाणता सर्वांना मान्य होतो तर नेणता अमान्य .समर्थ म्हणतात :

उत्तम संगतीचे फळ सुख | अध्दम संगतीचे फळ दु:ख | आनंद सांडूनिया शोक | कैसा घ्यावा ||१७-७-१७ ||

उद्योगी व शहाण्या माणसाच्या संगतीने आपण उद्योगी व शहाणे बनतो .आळशी व मूर्ख माणसाच्या संगतीने आपण आळशी व मूर्ख बनतो .म्हणून नेहमी सत्संगती धरावी .