Wednesday, September 21, 2011

आवाहन आणि विसर्जन

आवाहन आणि विसर्जन म्हणजे काय ?

आवाहन आणि विसर्जन | हेची भजनाचे लक्षण | सकळ जाणती सज्जन | मी काय सांगो ||

२०-८-३० ||

पूजेसाठी देवाला बोलावणे हे आवाहन ,व पूजा झाल्यावर देवाला स्वस्थानी पोचवणे हे विसर्जन

साधकावस्थेत दृश्य विश्वाच्या प्रत्येक घटनेच्या अंतर्यामी अंतरात्म्याचे अस्तित्व पहाणे हे

आवाहन .निरंजन परब्रह्म हे अंतरात्म्याचे स्वस्थान आहे .दृश्य विश्वात सर्व ठिकाणी

अंतरात्म्याचा महिमा पाहतां आल्यावर तेथून निर्विकार निरंजन केवळ दृश्यरहित परब्रह्मा पर्यंत

पोहोचणे हे अंतरात्म्याचे विसर्जन आहे .

दृश्य विश्वाच्या प्रत्येक घटनेच्या अंतर्यामी अंतरात्मा बघायचा म्हणजे काय असा प्रश्न पडतो .

घरापासून सुरुवात करू .स्वच्छ सुंदर घर ,नीटनेटक्या वस्तू ,मंगल सुंदर वातावरण ,तेथे

परमेश्वरी वास आहे असे जाणवणे ,घराबाहेर छानशी रांगोळी ,स्वच्छ परिसर ,प्रसन्न वातावरण

पाहून आनंदी होणे म्हणजे अंतरात्म्याला पाहणे आहे .

हिरवीगार वनश्री ,फळांनी लगडलेले वृक्ष ,सुंदर आकर्षक रंगाचे फुलांचे ताटवे पाहून आनंद

घेताना परमेश्वराला आठवणे म्हणजे अंतरात्म्याला पहाणे .दुथडी भरून वाहणारी नदी

,कोसळणारा पांढरा शुभ्र धबधबा, धबधब्याच्या पाण्याचा खळखळाट ,बघून ईश्वरी शक्तीचा

प्रत्यय घेणे म्हणजे अंतरात्मा पाहणे .

भूकंप ,सुनामी ,पूर यांसारखे निसर्गाचे रौद्र रूप बघून ईश्वराची किमया कशी आहे याचा प्रत्यय

घेताना ईश्वराची आठवण होणे म्हणजे अंतरात्मा आठवणे .निसर्गातील असंख्य प्राणी ,वनस्पती

,त्यांचे गुण दोष पाहून ईश्वराने केलेल्या किमयेचा प्रत्यय घेणे म्हणजे अंतरात्म्याला बघणे

.निसर्गात आढळलेली कोणतीही भव्य दिव्य गोष्ट पाहून मन आश्चर्य चकित होऊन ईश्वराची

आठवण होणे म्हणजे अंतरात्मा पहाणे .

अशाच रीतीने सर्वत्र अंतरात्मा पहात असताना कोणतीही कामना ,कल्पाना वासना न उरता ,जे

जे काही घडते ,ते अंतरात्म्या मुळे असा दृढ निश्चय होऊन शेवटी सर्वत्र परब्रह्म परमात्मा

ब्भारून राहिला आहे अशी खात्री होते .हे दृश्य विश्व मिथ्या आहे हे ,हे खरे नाही अशीही खात्री

होते .मग दृश्य विश्व नाहीशी होते आणि परब्रह्माची भेटी होते .मग माझे मी पण उरत नाही .

मीपणा संपतो तेव्हा परब्रह्माची भेटी तर होतेच पण त्यालाच विसर्जन असे ही म्हणतात

शरीरा सारिखे यंत्र दुसरे नाही

||शरीरासारिखे यंत्र |दुसरे नाही ||

ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेल्या प्रपंच वृक्ष खूप वाढला .प्रपंचवृक्षाला अनेक रसाळ फळे लागली .त्या

फळांची गोडी चाखण्यासाठी अनेक प्रकारची शरीरे निर्माण झाली .त्यातले सर्वात उत्तम शरीर

मानवाचे निर्माण झाले .करण या शरीरात इतर प्राण्यांपेक्षा जाणीवेचे प्रमाण सर्वात अधिक आहे

सर्व प्राण्यांना बघायला डोळे ,ऐकायला कान चाखायला जीभ ,स्पर्श कळण्यासाठी त्वचा ,हुंगण्या

साठी नाक असते .पण सर्व प्राण्यांमध्ये ,मानव देहाने या पंचेंद्रीयांनी मिळणा-या ज्ञानाचा

उपयोग इतर प्राण्यांपेक्षा जास्त करून घेता येतो .मानवाने अनेक औषधी वनस्पती शोधून

काढल्या .मानव जातीला उपयोगी पडतील अशा वनस्पती निर्माण केल्या .मानवाला हानिकारक

असलेल्या वनस्पतींवर नियंत्रण मिळवले .

मानवाने आपल्या हातांच्या कौशल्याने अनेक प्रकारची कलमे करून फळांचे ,फुलांचे प्रकार

निर्माण केले .ज्या फुलांकडे पाहून आनंद मिळेल ,ज्या फळांचे रस चाखून जिभेला आनंद

मिळेल अशी फुले ,फळे मानवाने या देहाच्या सहाय्याने निर्माण केली .वन्य प्राण्यांवर आपल्या

बुद्धीसामर्थ्याने नियंत्रण मिळवले .मानव देहामुळेच आपल्या बुद्धीसामर्थ्यावर मानवाला उपयोगी

पडतील अशा प्राणी व वनस्पतींच्या जाती निर्माण केल्या .

निसर्गातील ज्या ज्या सुंदर गोष्टी आहेत ,उत्तम आहेत ,त्यांचे दृष्टी सुख मानव त्याच्या

शरीरातील डोळ्यांनी घेतो ,अनेक प्रकारच्या रसनांचा स्वाद त्याच्या रसनेने घेता येतो .सुमधुर

,सुश्राव्य संगीत ऐकून मानवाला त्याचे कान तृप्त करून घेता येतात .त्वचेतील शीतोष्ण

संवेदनांनी मानवाला आपले संरक्षण करून घेता येते .

या सर्व गोष्टीत असे दिसते ,की माणसात जाणीवेचे प्रमाण इतर प्राण्यांच्या मानाने खूपच

जास्त असते म्हणून मानव आपल्या देहाच्या सहाय्याने १४ विद्या ,६४ कलांमध्ये प्राविण्य

प्राप्त करून घेऊ शकतो .मानव देहामधील मानव विचार करू शकतो ,म्हणून या दृश्य विश्वा

बद्दल ,ते विश्व ज्या नियमांनी चालते ,त्या नियमांबद्दल विचार करतो .या नियमांचा वापर

करून ,मानवाला उपयोगी पडतील अशा वस्तू तो निर्मांकरू शकतो .ध्वनी लहरींचे संकलन

करून त्या पून्हा वितरीत करण्याचे काम मानवच करू शकतो .अनेक मार्गांनी वीज निर्माण

करून ती घराघरांत पोचोवण्याचे कामही मानच करू शकतो .हे दृश्य विश्व कशामुळे निर्माण

झाले ,आपल्या दृष्टीला दिसणारे सूर्यमंडळ ,त्यातील ग्रह ,गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमांनी चालते

म्हणून सूर्यमालेतील ग्रह स्वत:भोवती फिरत फिरत सूर्या भोवती फिरतात ही गोष्ट मानवाला

समजून घेता आली .सूर्य मालेचे रहस्य उलगडण्याचा प्रयत्न मानव करतो आहे .हे विश्व का

निर्माण झाले ? हे विश्व असेच का निर्माण झाले ? असे अनेक प्रश्न मानवाला पडतात .त्यांची

उत्तरे मिळवण्याचा प्रयत्न मानव करतो आहे .

जन्म मृत्यू पुनर्जन्म ,मृत्युनंतर प्राणी म्हणजे त्याच्यातील चैतन्य कोठे जाते अशा अनेक

प्रश्नांची उत्तरे मानव मिळवू लागला आहे .

कर्मेंद्रियांच्या द्वारा माणूस विषयभोग भोगतो .मानव त्रिगुणांचा बनलेला आहे . म्हणजे त्यांचा

स्वभाव सत्व ,रज ,तम या तीन गुणांपैकी एकां गुणाचे प्राबल्य असणारा असतो .पण अवगुण

टाकून चांगले गुण अंगी बाणण्याचे सामर्थ्य फक्त मानव देहातच आहे .असा हा मानव देह

म्हणजे एक उत्तम यंत्रच आहे .

आंतरात्म्या ची प्रचिती

अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने काय करावे ?

श्रीसमर्थांनी २०-७ या समासात आत्म्याचे गुण सांगितले .तेव्हा श्रोते समर्थांना विचारतात

.अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने काय करावे ?

पिंडाचा बरा शोध घ्यावा | तत्वांचा पिंड शोधावा | तत्वे शोधिता पिंड आघवा | कळो येतो ||२०-

७-११ ||

जड देह भूतांचा | चंचळ गुण आत्मयाचा | निश्चळ ब्रह्मावेगळा ठाव कैचा | जेथे तेथे ||२०-७-

१२ ||

निश्चळ चंचळ आणि जड | पिंडी करावा निवाड | प्रत्यया वेगळे जाड | बोलणे नाही ||२०-७-१३ ||

पिंडामधून आत्मा जातो | तेव्हां निवाडा कळो येतो | देहे जड हा पडतो |देखतदेखता ||२०-७-१४ ||

जड जितुके पडिले | चंचल तितुके निघोन गेले | जड चंचलाचे रूप आले | प्रत्ययासी || २०-७-

१५ ||

निश्चळी आहे सकळांस ठाई | हे तो पाहाणे न लागे कांही | गुणविकार तेथे नाही |निश्चळास

|| २०-७-१६ ||

अंतरात्म्याची प्रचीती येण्यासाठी साधकाने आपल्या देहाचा शोध घेणे आवश्यक आहे .आपल्या

शरीरात स्थूळ व सूक्ष्म अशी अनेक तत्वे आहेत . स्थूळ देहाची २५ तत्वे ,सूक्ष्म देहाची २५

तत्वे ,चार देहातील ३२ तत्वे ,अशी एकूण ८२ तत्वे आहेत . या सर्व तत्वांचा विचार केला तर

असे लक्षात येते ,की स्थूळ देह जड आहे ,पंचभूतांचा आहे ,नाशिवंत आहे .सूक्ष्म देहातील

जाणीव किंवा अंतरात्म्याचा गुण आहे .निश्चळ परब्रह्म सर्व व्यापी आहे . आपला पिंड जड

देह ,चंचळ अंतरात्मा ,निश्चळ परब्रह्म मिळून बनतो .

अंतरात्मा जो चंचळ आहे तो कालांतराने पिंडातून निघून जातो .प्राण ,चेतना शरीर सोडून जातो

आणि देह जड होऊन पडतो .जड निचेष्ट पडते .चंचल देह सोडून जाते .निश्चळ सर्वत्र व्यापून

असते .त्याच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही .विकार होत नाही .ते केव्हाही कोठेही

जसेच्या तसे रहाते .

पिंडी ते ब्रह्मांडी या न्यायाने पिंडात जसा विचार करता येतो ,तसा ब्रह्मांडा च्या बाबतीत ही

करता येतो .

नाशिवंत पंचभूतांच्या कर्दमाने ,व त्रिगुणांच्या सहाय्याने अष्टधा प्रकृती म्हणजे हे ब्रह्मांड तयार

झाले .पंचभूतांच्या व त्रिगुणांच्या निर्मितीला कारणीभूत असणारी ,जाणीवमय असणारी ,

चैतन्यमय असणारी मूळमाया या ब्रह्मांडाला शिवात्म्याच्या रूपात चालवते .मूळमाया जी

परब्रह्माचा संकल्प आहे ,ते परब्रह्म सर्वव्यापी ,अनादी अनंत आहे .या विश्वाच्या निर्मिती

पूर्वी ते होते ,आता ही आहे ,विश्वप्रलया नंतरही राहणार आहे .

आत्मा माया विकार करी | आळ घालीती ब्रह्मावरी | प्रत्यये सकळ कांही विवरी | तोचि भला

|| २०-७-१९ ||

ब्रह्म व्यापक अखंड | वरकड व्यापकता अखंड |शोधून पाहातां जड | कांहीच नाही || २०-७-२० ||

गगनासी खंडता नये | गगनाचे नासेल काये | जरी जाला माहांप्रलये | सृष्टीसंहार || २०-७-२१ ||

ब्रह्म सर्वत्र व्यापकपणे भरून आहे .त्यामुळे त्याच्या ठिकाणी बदल होत नाही .मायेची व

अंतरात्म्याची व्यापकता खंडीत आहे . त्याच्या ठिकाणी बदल घडत असतात .

ज्याप्रमाणे आकाशात ढग येतात ,पण नंतर नाहीसे होऊन आकाश पहिल्या सारखे दिसते

त्याप्रमाणे या विश्वाला चालवणा-या अंतरात्म्यामुळे दृश्य विश्व असल्या प्रमाणे भासते .पण

नित्यानित्य विवेक केला तर असे लक्षात येते की अंतरात्म्यामुळे हे दृश्य विश्व भासते पण

विवेकाने ते नाहीसे ही होते .विवेकाने अशाश्वत तत्वे नाहीशी होतात आणि न चळणा-या

स्वस्वरूपा पर्यंत पोहोचता येते .

आंतरात्म्या चे गुण

अंतरात्म्याचे गुण कोणते ?

अंतरात्म्याची वोळखण | तेचि जेथे चपळपण | जाणीवेचे अधिष्ठान | सावध ऐका || २०-६-९ ||

जेथे चपळपण आहे ,तेथे अंतरात्मा असतो .जाणीव हेच अंतरात्म्याचे स्वरूप असते .म्हणून जेथे जेथे जाणीव असते ,तेथे तेथे अंतरात्मा असतो .पण जाणीव उत्पन्न होताना अनेक प्रकारची रूपे घेते .

सुख दु:ख जाणता जीव | तैसाची जाणावा सदा शिव | अंत:करणपंचक अपूर्व |अंश आत्मयाचा || २०-६-१० ||

सुख व दु:खाची जीवाला जाणीव असते .त्याचप्रमाणे ती सादाशिवाला म्हणजे जगदीश्वराला सुध्दा असते .विलक्षण असे अंत:करणपंचक म्हणजे अंत:करण ,मन ,बुद्धी ,चित्त अहंकार ,हे अंतरात्म्याचे अंश आहेत .तसेच आकाशाचे गुण असलेले काम ,क्रोध ,भयं ,शोक ,मोह आत्म्याचे अंश आहेत .सत्व ,रज ,तम हे त्रिगुण ही आत्म्याचे गुण आहेत .

श्रोते विचारतात ,’महाराज ,या आत्म्याचे आणखीन कोणते गुण असतात ते कृपा करून सांगावे .’’

श्रीसमर्थ सांगतात :

नाना चाळणा नाना घृती | नवविधा भक्ती चतुर्विधा मुक्ती | अलिप्तपण सहजस्थिती | गुण आत्मयाचे || २०-६-१२ ||

द्रष्टा साक्षी ज्ञानघन | सत्ता चैतन्य पुरातन | श्रवण मनन विवरण |गुण आत्मयाचे || २०-६-१३ ||

दृश्य द्रष्टा दर्शन |ध्येय ध्याता ध्यान | ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान | गुण आत्मयाचे || २०-६-१४ ||

वेदशास्त्रपुराणअर्थ | गुप्त चालिला परमार्थ | सर्वज्ञपणे समर्थ | गुण आत्मयाचे || २०-६-१५ ||

बध्द मुमुक्ष साधक सिद्ध |विचार पाहाणे शुध्द | बोध प्रबोध |गुण आत्मयाचे || २०-६-१६ ||

जागृती स्वप्न सुषुप्ती तुर्या | प्रकृती पुरुष मूळमाया | पिंड ब्रह्मांड अष्टकाया | गुण आत्मयाचे || २०-६-१७ ||

परमात्मा आणि परमेश्वरी | जगदात्मा आणि जगदेश्वरी | महेश माहेश्वरी | गुण आत्मयाचे || २०-६-१८ ||

अनेक प्रकारचे विचार ,धैर्य ,नवविधा भक्ती ,चार मुक्ती ,अलिप्तपणा ,सहजस्थिती ,द्रष्टा ,साक्षी ,ज्ञानघन ,सत्ता ,चैतन्य ,पुरातन ,श्रवण ,मनन ,विवरण ,दृश्य ,द्रष्टा ,दर्शन ,ध्येय ध्याता ध्यान ,ज्ञेय ज्ञाता ,ज्ञान या त्रिपुटी ,वेद शास्त्र ,पुराणे ,यांचा अर्थ ,गुप्तपणे चाललेला परमार्थ ,सर्वज्ञ पणे आलेले सामर्थ्य ,बध्द मुमुक्षु साधक सिद्ध ,शुध्द विचार ,बोध ,प्रबोध ,जागृती स्वप्न सुषुप्ती ,तुर्या ,प्रकृती पुरुष ,मूळमाया ,पिंड ब्रह्मांड ,आठ देह ,परमात्मा ,परमेश्वरी ,जगदेश्वरी ,महेश ,माहेश्वरी ,हे सर्व आत्म्याचे ,जाणीवेचे व्यक्त होण्याचे प्रकार आहेत .

जेव्हडे सूक्ष्म नामरूप आहे तेव्हडे सर्व अंतरात्म्याचे स्वरूप आहेत .सूक्ष्माच्या प्रांतात अंतरात्मा

जाणीवेची अनंत रूपे घतो .आदिशक्ती ,शिवशक्ती ,मुख्य मूळमाया ,सर्व प्रकारच्या शक्ती

,नाना पदार्थांची उत्पत्ती ,स्थिती ,पूर्वपक्ष ,सिध्दांत ,गाणे बजावणे ,संगीत ,अनेक अद्भूत विद्या

,ज्ञान अज्ञान ,विपरीत ज्ञान ,असद्वृत्ती ,सद्वृत्ती ,ज्ञान,अलिप्तपण ,पिंड ब्रह्मांडातील तत्वांचा

शोध ,अनेक तत्वांचा शोध ,अनेक तत्वांचा निवाडा ,स्पष्ट विचार करणे ,ध्यान ,अनुसंधान

,अनेक स्थिती ,अनेक प्रकारचे ज्ञान ,अनन्य आत्मनिवेदन ,३३ कोटी देव ,८८ हजार ऋशी

,भूतपिशाच्च ,३|| कोटी भुतावळ ,५६ कोटी चामुंडा ,९ कोटी कात्यायनी ,चंद्र ,सूर्य ,तारामंडळे

नक्षत्रे ,ग्रहमंडळे ,शेष ,कूर्म ,मेघमंडळे ,देव ,दानव ,मानव ,अनेक प्रकारचे जीव ,सर्व प्रकारचे

भाव अभाव ,असणे ,नसणे हे सगळे अंतरात्म्याचे गुण आहेत .

आत्माराम उपासना | तेणे पावले निरंजना |नि:संदेहे अनुमाना | ठावचि नाही || २०-६-३० ||

अनेक प्रकारच्या गुणांनी अंतरात्मा दृश्यात भरलेला आहे .असे त्याला पहाणे ही अंतरात्म्याची

उपासना आहे .अशी उपासना जो करतो ,त्याला निरंजन ब्रह्म प्राप्त होते .तो नि:संदेह होतो

.मग कल्पना उरत नाही

एक चौदा च्यार पांच

एक चौदा च्यार पांच म्हणजे काय ?

येथून पाहातां तेथवरी | चत्वार जिनस अवधारी | येक चौदा पांच चारी | ऐसे आहे || २०-५-१ ||

समर्थ सांगतात की या विश्वरचनेमध्ये फक्त चारच पदार्थ आहेत .एक चौदा पांच च्यारी !

शिष्य विचारतात एक चौदा पांच च्यार म्हणजे काय ?

समर्थ सांगतात :

परब्रह्म सकळांहून वेगळे | परब्रह्म सकळांहून आगळे | नाना कल्पने निराळे |परब्रह्म ते ||२०-५-२ ||

परब्रह्माचा विचार | नाना कल्पनेहून पर् | निर्मळ निश्चळ निर्विकार | अखंड आहे || २०-५-३ ||

परब्रह्म कांहीच तुळेना | हा येक मुख्य जिनसाना | दुसरा जिनस नाना कल्पना | मूळमाया ||२०-५-४ ||

परब्रह्म सर्व पदार्थांहून वेगळे ,आगळे आहे ,म्हणजे श्रेष्ठ आहे .मानवी कल्पनेच्या हून निराळे आहे .आपल्या कल्पनेच्या पलीकडे असणारे परब्रह्म निर्मळ ,निश्चळ ,निर्विकार व अखंड आहे .परब्रह्म हाच या विश्वरचनेचा मुख्य जिन्नस आहे .त्याच्या बरोबर कशाचीही तुलना करता येत नाही .कल्पनेने भरलेली मूळमाया दुसरा जिन्नस आहे .

नाना सूक्ष्मरूप |सूक्ष्म आणि कर्दमरूप | मुळींच्या संकल्पाचा आरोप | मूळमाया || २०-५-५ ||

हरिसंकल्प मुळीचा |आत्माराम सकळांचा | संकेत नामाभिधानाचा | येणे प्रकारे || २०-५-६ ||
निश्चळी चंचळ घेतले | म्हणौनि चैतन्य बोलिले | गुणसमानत्वे जाले |गुणसाम्य ऐसे || २०-५ -७ ||

अर्धनारीनटेश्वर | तोचि षड्गुणेश्वर | प्रकृतीपुरुषाचा विचार | शिवशक्ती ||२०-५-८ ||

शुध्दसत्वगुणांची मांडणी | अर्धमात्रा गुणक्षोभिणी | पुढे तिही गुणांची करणी | प्रगट जाली || २०-५-९ ||

मन माया अंतरात्मा | चौदा जिनसांची सीमा | विद्यमान ज्ञानात्मा |इतुके ठाई || २०-५-१० ||

परब्रह्माच्या ठिकाणी जे मूळ स्फुरण झाले ,त्याला मूळमाया म्हणतात .मूळमायेची अनेक सूक्ष्म रूपे आहेत .मूळमाया अत्यंत सूक्ष्म असून ती मिश्रणमय आहे ,निर्भेळ नाही .या मुळच्या संकल्पाला हरिसंकल्प म्हणतात .तोच सर्वांच्या अंतर्यामी वास करणारा आत्माराम किंवा अंतरात्मा .निश्चळ ब्रह्मात चैतन्य जागे झाले ,म्हणून त्याला चैतन्य म्हणतात .त्रिगुणांचे प्रमाण सम असते म्हणून गुणसाम्य म्हणतात .अर्धनारीनटेश्वर ,षडगुणेश्वर ,शिवशक्ती ,प्रकृती पुरुष ,शुध्दसत्वगुणाची कल्पना ,अर्धमात्रा असलेली गुणक्षोभिणी ,गुणक्षोभिणीतून प्रगट झालेले सत्व ,रज ,तम गुण ,मन माया अंतरात्मा ,ही सर्व मूळमायेचीच नावे आहेत .पंचमहाभूते हा तिसरा जिन्नस आहे .

येथे पाहातां जाणीव थोडी | आदिअंत हे रोकडी | खाणी निरोपिल्या तांतडी | तो चौथा जिन्नस ||२०-५-१२ ||

च्यारी खाणी अनंत प्राणी | जाणीवेची जाली दाटणी | च्यारी जिनस येथूनी | संपूर्ण जाले || २०-५-१३ ||

पंचभूतामध्ये जाणीवेचा अंश कमी प्रमाणात असतो पण त्याच्या आधी व नंतर म्हणजे

पंच महाभूते उत्पन्न होण्याआधी व उत्पन्न झाल्यावर जाणीवेचे अस्तित्व असते .चार खाणीत

अनंत प्राणी आहेत .त्या प्राण्यांच्या अंतर्यामी जाणीवेची गर्दी झालेली असते .

सत्व ऱज तम

सत्व ,रज ,तम

मुळी देह त्रिगुणाचा | सत्वरजतमाचा | त्यामध्ये सत्वाचा |उत्तम गुण ||२-५-१ ||

सत्वगुणे भगवदभक्ती | रजोगुणे पुनरावृत्ती | तमोगुणे अधोगती |पावती प्राणी ||२-५-२ ||

आपला देह सत्व ,रज व तमोगुणांच्या मिश्रणाने बनला आहे .सत्वगुणाने भगवद भक्ती उत्पन्न होते ,रजोगुणा मुळे पून्हा पून्हा जन्म घ्यावा लागतो .तामोगुणांमुळे खालच्या योनीत जन्म घ्यावा लागतो .अध:पतन होते .

त्रिगुणांचे मूळ बघायला गेले तर ते मूळमायेत सापडते .परब्रह्मात निर्मांण झालेला संकल्प म्हणजे मूळमाया .मूळमाया विकार पावली आणि त्रिगुण निर्माण झाले .त्रिगुण निर्माण झाले म्हणून मूळमायेला गुणक्षोभिणी म्हणतात .सत्व ,रज तम हे तीनही गुण माणसात असतात .

त्यातही शुध्द आणि सबळ | तेही बोलिजेती सकळ | शुध्द तेचि जे निर्मळ | सबळ बाधक जाणावे || २-५-३ ||

शुध्द सबळाचे लक्षण | सावध परिसा विचक्षण | शुध्द तो परमार्थी जाण | सबळ तो संसारिक ||२-५-४ ||

तया संसारिकांची गती | देही त्रिगुण वर्तती | येक येता दोन जाती | निघोनिया ||२-५-५ ||

गुणांमध्ये शुध्द व सबळ असा भेद आहे .जे निर्मळ असते ,ते शुध्द असते .जे मिश्रित असते ते शबल असते .शबल गुण नेहमी घातक असतो . शुध्द गुण पारमार्थिक असतो .तर शबल गुण सांसारिक असतो .प्रापंचिक माणसामध्ये तिनही गुण असतात .एकां गुणाचा जोर होतो मग बाकीचे गुण मागे पडतात .

सत्वगुणी शांत ,प्रेमळ , निस्पृह ,निष्कपट ,अंत:करणातील सुख पाहणारी ,आत्मनिष्ठ ,अंतर्भोगी असतात .सत्वबुद्धीने वागणारी ,अभिमान नसणारी ,मनाची एकाग्रता साधणारी असतात .अंत:करण विवेक वैराग्य यांनी परिपूर्ण असते .साधकांना सात्विकांचा संग योग्य असतो .उपदेश घेण्यास अधिकारी असतो .

रजोगुणी खटपट करणारा ,कपटी,आशावादी ,बहुरूपी ,ढोंगी ,भोगी ,ईंद्रीय सुख घेणारा ,नेहमी दु:खी असणारा असतो अभिमानी असतो ,त्यामुळे सतत दु:खी असतो मन चंचल ,आशेने मलीन झालेले असते .मन एकाग्र होऊ शकत नाही . उपदेशास अधिकारी नसतो .त्याच्या मनात अनेक कल्पना ,संशय असतात .त्यामुळे मन मलीन झालेले असते .उपदेश घेण्यास अधिकारी नसतो .

तमोगुणी मंद ,विचारहीन ,कल्पनारहित ,पशुवत ,स्थूळ देहाचे सुख पाहणारी ,असतात .खाणे ,पिणे ,निजणे यापलीकडे त्यांचे चिंतन नसते .उपदेशाचा दुस-या प्रतीचा अधिकारी कारण त्याचे अंत:करण म्हणजे खुले मैदान !

अंतरात्मा

अंतरात्मा

सकळ चालता येक | अंतरात्मा वर्तवी अनेक | मुंगीपासून ब्रह्मादिक | तेणेचि चालती || १०-१०-३५ ||

तो कळतो परी दिसेना |प्रचीत येते परी भासेना | शरीरी असे परी वसेना | येके ठाई ||१०-१०-३७ ||

तीक्षण गगनी भरे | सरोवर देखतांच पसरे | पदार्थ लक्षून उरे | चहूंकडे ||१०-१०-३८ ||

जैसा पदार्थ दृष्टीस दिसतो | तो त्यासारिखाच होतो | वायोहून विशेष तो | चंचळ विषयी ||१०-१०-३९ ||

एकच अंतरात्मा सर्वांना चालवतो .नाना प्रकारची हालचाल घडवतो . मुंगीपासून ब्रह्मदेवा पर्यंत सर्व जीव अंतरात्म्याच्या सत्तेने काम करतात . तो आहे हे कळते पण तो दिसत नाही .त्याच्या अस्तित्वाचा अनुभव येतो पण तो वेगळेपणाने भासत नाहीत .तो शरीरात असतो पण एके ठिकाणी रहात नाही .संपूर्ण आकाशात संचारतो .तर कधी सरोवरात पसरतो .प्रत्येक पदार्थासारखा तो बनतो .वायूपेक्षा ही जास्त चंचल अंतरात्मा असतो .तो दृष्टीने पहातो ,जिभेने चाखतो ,मनाने ओळखतो .सर्वांच्या अंतर्यामी असतो .तो सर्वांमध्ये आहे ,सर्वांपेक्षा निराळा आहे .तो पुरुष ,स्त्री ,बाल तरूण वृध्द नाही .नपुंसकाच्या देहात राहूनही तो नापुंसंक नाही . तो सर्व देहांना चालवतो .तरीही तो करून अकर्ता आहे .तो देहात रहातो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ ,क्षेत्रवासी ,कूटस्थ म्हणतात .

अनेक प्राणी निर्माण होती |परी येकचि कला वर्तती | तये नाव जगज्जोती | जाणती कला ||११-१-२६ ||

सूक्ष्म रूपे स्थूळ रक्षी | नाना सुख दु:खे परीक्षी | त्यास म्हणती अंतरसाक्षी |अंतरात्मा || ११-१-२९ ||

अनेक प्रकारच्या प्राण्यांना चालवणारी ,वागवणारी जीवनकळा एकच आहे .तिलाच जीवनकळा किवा जाणती कला म्हणतात .कानाच्या द्वाराने ती अनेक शब्द जाणते ,त्वचेने थंड गरम जाणते ,डोळ्यांनी अनेक पदार्थ पहाते ,जिभेने रस जाणते ,नाकाने वास घेणे जाणते .कर्मेंद्रीयाने देहाचे रक्षण करते .नाना सुख दु:खांची परीक्षा करते .

समर्थ निर्विकार परब्रह्म आणि अंतरात्मा यातला फरक सांगतात .

ब्रह्म जाणिजे निश्चळ |अंतरात्मा तो चंचळ |द्रष्टा साक्षी केवळ | बोलिजे तया || ११-४-२ ||

तो अंतरात्मा म्हणिजे देव | त्यांचा चंचळ स्वभाव |पाळीताहे सकळ जीव | अंतरी वसोनी ||११-४-३||

त्यावेगळे जड पदार्थ | तेनेवीण जड व्यर्थ | तेणेचि कळे परमार्थ |सकळ काही ||१७-४-४ ||

संपूर्ण ब्रह्म शाश्वत आहे तर अंतरात्मा अशाश्वत आहे .तो सर्व जीवांच्या अंतर्यामी रहातो .,त्यांचे पालन करतो .अंतरात्म्याला द्रष्टा व केवलसाक्षी म्हणतात .त्याच्या शिवाय वेगळे असणारे सर्व पदार्थ जड ,अचेतन असतात .अंतरात्मा नसेल तर देह अचेतन पणे उरतो .,व्यर्थ होतो .अंतरात्म्या मुळे परमार्थ कळतो कर्ममार्ग ,उपासना मार्ग ,ज्ञानमार्ग ,सिध्दांत मार्ग ,,प्रवृत्ती मार्ग ,निवृत्ती मार्ग हे सर्व अंतरात्माच चालवतो .

देव या सकळांचे मूळ | देवास मूळ नं डाळ | परब्रह्म ते निश्चळ | निर्विकार ||११-४-८ ||

अंतरात्मा सर्व दृश्याचे व कर्माचे मूळ आहे .प्रकृतीमुळे अस्तित्वात येणा-या अंतरात्म्याला मूळ व शेंडा नाही .खरे अस्तित्व नाही .खरे अस्तित्व निर्विकारी व शाश्वत परब्रह्माला आहे .

तो येकची विस्तारिला | ओ अंतरात्मा बोलिला | नाना विकारी विस्तारिला | निर्विकारी नव्हे || ११-४-१५ ||

एकच आत्मा विश्वरूपाने विस्तारिला आहे .अशा प्रकारे अनेक भेदांनी व बदलांनी विलसणारा अंतरात्मा निर्विकारी ब्रह्म नाही .

तेणेवीण कार्य न चले | पडिले पर्ण तेहि न हाले | अवघे त्रैलोक्यचि न चले |जयाचेनि ||११-८-२ ||

तो अंतरात्मा सकळांचा |देवदानव मानवांचा | चत्वार खाणी चत्वार वाणींचा | प्रवर्तकू ||११-८-३ ||

तो येकालांचि सकला घटी | करी भिन्न भिन्न राहाटी | सकळ सृष्टीची गोष्टी | किती म्हणून सांगावी ||११-८-४ ||

ऐसा जो गुप्तेश्वर | त्यास म्हणावे ईश्वर | सकळ ऐश्वर्य थोरथोर | जयाचेनि भोगिती ||११-८-५ ||

अंतरात्म्या शिवाय कोणतेही कार्य घडून येत नाही .त्याच्या सत्तेवाचून पडलेले झाडाचे पानही हालत नाही .त्याच्या पासून मिळालेल्या प्रेरणेने त्रैलोक्य हालचाल करते .देव ,दानव ,मानव ,चार खाणी ,चार वाणी या सर्वांचा प्रवर्तक अंतरात्मा आहे . तोच सर्व प्राण्यांच्या देहात वास करतो .निरनिराळ्या त-हेने वागण्यास प्रेरणा देतो .विश्वात आढळणारे त्याचे कर्तुत्व अफाट आहे .अशा अंतरात्म्याचे ज्याला ज्ञान होते ,तो विश्वव्यापी विश्वंभर होतो .

असा सर्वांमध्ये अंतर्यामी आढळणारा आत्मा हाच खरा देव आहे .म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात .जगात राहणा-या अंतरात्म्यास जगदीश म्हणतात .जगाच्या अंतर्यामी जी शुध्द जाणीव वास करते ,सर्व शरीराला हालचाल करण्याची प्रेरणा देते ,ती जाणीव म्हणजे विष्णू ,विश्वाचे अंत:करण ! जगात वावरणारी जाणीव आपल्या अंत:करणात वास करते . तोच अंतरात्मा !

अंतरात्म्याला देहात राहून सुख दु:ख हे भोग भोगावे लागतात .जगात होणारी कीर्ती ,अपकीर्ती अतिनिंदा ,अतिस्तुती हे सर्व अंतरात्म्याला भोगावे लागते .

या अंतरात्म्याचे कर्तेपण जाणणारा माणूस क्वचितच आढळतो फार मोठे पुण्य असेल तरच अनुसंधान साधता येते .